خطر حذف باغ جهانی عباس‌آباد از یونسکو / میراث ایرانی در سایه واگذاری پرابهام

به گزارش گروه استان‌های خبرگزاری دانشجو؛ در قلب جنگل‌های چند میلیون ساله هیرکانی، یکی از مهم‌ترین میراث‌های تاریخی ایران قرار دارد؛ باغ تاریخی عباس‌آباد بهشهر، شاهکاری از معماری، مهندسی آب و هنر باغ‌سازی ایرانی که حدود ۴۲۰ سال پیش به دستور شاه عباس صفوی ساخته شد و امروز به‌عنوان بخشی از پرونده جهانی «باغ ایرانی» در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است.اما این میراث ارزشمند که می‌توانست نماد مدیریت علمی و حفاظت فرهنگی در ایران باشد، امروز درگیر بحرانی کم‌سابقه شده است؛ بحرانی که از اختلافات مدیریتی، واگذاری‌های پرابهام، ساخت‌وسازهای غیرمجاز، نگاه صرفاً اقتصادی و مدیریت غیرتخصصی نشأت می‌گیرد و حالا نگرانی‌ها درباره خطر حذف این اثر از فهرست جهانی یونسکو را افزایش داده است.

عباس‌آباد؛ میراث جهانی یا پارک جنگلی؟

باغ تاریخی عباس‌آباد در سال ۱۳۴۶ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد و پس از سال‌ها کاوش باستان‌شناسی، مرمت و احیای زیرساخت‌ها، در سال ۱۳۹۰ به‌عنوان تنها اثر تاریخی استان مازندران در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفت.

این مجموعه نه‌فقط یک فضای تفریحی، بلکه بخشی از هویت تاریخی ایران و یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های «باغ ایرانی» است؛ الگویی که ترکیبی از معماری، طبیعت، هندسه و نظام مهندسی آب ایرانی را به نمایش می‌گذارد.

در سال ۱۳۷۸ مجموعه طی قراردادی ۳۰ ساله از سوی اداره کل منابع طبیعی مازندران به اداره ایرانگردی و جهانگردی وقت واگذار شد. پس از آن، سازمان میراث فرهنگی با اجرای پروژه‌های مختلف شامل کاوش‌های باستان‌شناسی، مرمت آثار تاریخی، احداث جاده دسترسی، نورپردازی، ایجاد سرویس‌های بهداشتی و توسعه زیرساخت‌های گردشگری توانست زمینه ثبت جهانی این مجموعه را فراهم کند.

اما این روند پایدار در سال ۱۳۹۴ دچار اختلال شد؛ زمانی که اداره کل منابع طبیعی مازندران با طرح شکایت، مدیریت مجموعه را از سازمان میراث فرهنگی پس گرفت و عملاً دوره‌ای از مدیریت‌های پراکنده و غیرتخصصی آغاز شد.

اختلاف دستگاه‌ها و ورود انجمن حمایت از زندانیان

در سال‌های بعد، اختلافات شدید میان اداره میراث فرهنگی، منابع طبیعی و آب منطقه‌ای باعث شد مدیریت مجموعه دچار آشفتگی شود و حتی مدتی تحت نظارت حفظ حقوق بیت‌المال اداره شود.

در ادامه، بهره‌برداری مجموعه به انجمن حمایت از زندانیان واگذار شد؛ تصمیمی که در ابتدا با واکنش‌هایی همراه بود اما طی سه سال گذشته، این انجمن توانست بخشی از زیرساخت‌های تخریب‌شده و رهاشده مجموعه را احیا کند.

بر اساس گزارش‌های موجود، درآمد مجموعه در این دوره صرف بازسازی سرویس‌های بهداشتی، بهسازی جاده دسترسی، نورپردازی محیط، نصب دوربین‌های نظارتی، راه‌اندازی سیستم صوتی یکپارچه، احداث امکانات رفاهی و اجرای برنامه‌های فرهنگی شده و همچنین بخشی از درآمدها برای حمایت از خانواده زندانیان، آزادی زندانیان جرائم غیرعمد و ایجاد اشتغال برای زندانیان آزادشده هزینه شده است.

فعالان اجتماعی در بهشهر معتقدند مجموعه عباس‌آباد در این دوره، پس از سال‌ها نابسامانی، بار دیگر به سمت ساماندهی حرکت کرده بود.

مزایده‌ای در سایه جنگ؛ چرا این واگذاری بحث‌برانگیز شد؟

یکی از مهم‌ترین محورهای انتقاد نسبت به واگذاری اخیر عباس‌آباد، زمان و نحوه برگزاری مزایده است.

منتقدان می‌گویند اداره کل منابع طبیعی مازندران در شرایطی اقدام به برگزاری مزایده بلندمدت این مجموعه کرده که کشور درگیر فضای جنگی و شرایط خاص ناشی از جنگ تحمیلی سوم بوده و بخش زیادی از فعالیت‌های اداری، اقتصادی و اجرایی کشور در وضعیت نیمه‌تعطیل یا تعلیق قرار داشته است.

در چنین فضایی، به باور منتقدان، امکان اطلاع‌رسانی شفاف و رقابت عادلانه برای تمامی متقاضیان وجود نداشته و بسیاری از فعالان واقعی حوزه گردشگری و میراث فرهنگی عملاً امکان حضور در این فرایند را پیدا نکرده‌اند.

همین مسئله باعث شده برخی فعالان رسانه‌ای از این واگذاری با عنوان «مزایده در سایه جنگ» یاد کنند.

منتقدان معتقدند برگزاری چنین مزایده مهمی در شرایطی که بخش عمده‌ای از امور کشور در حالت تعلیق قرار داشته، اقدامی غیرمتعارف و نیازمند بررسی دقیق دستگاه قضایی و حتی نهادهای امنیتی است؛ به‌ویژه آنکه واگذاری یک اثر ثبت جهانی می‌تواند تبعاتی فراتر از یک قرارداد اقتصادی عادی داشته باشد.

نامه رسمی میراث فرهنگی؛ هشدار درباره تضییع حقوق بیت‌المال

یکی از مهم‌ترین اسناد موجود در این پرونده، نامه رسمی اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی مازندران خطاب به مدیرکل منابع طبیعی استان است؛ نامه‌ای که اکنون می‌تواند به یکی از محورهای اصلی بررسی‌های حقوقی و نظارتی تبدیل شود.

در این نامه، اداره‌کل میراث فرهنگی مازندران صراحتاً تأکید کرده که باغ تاریخی عباس‌آباد بهشهر به‌عنوان یکی از ارکان پرونده جهانی «باغ ایرانی»، تابع ضوابط و الزامات ملی و بین‌المللی یونسکو است و هرگونه اقدام اجرایی در عرصه و حریم این اثر باید منطبق با ضوابط حفاظتی و در چارچوب پالن مدیریت میراث جهانی انجام شود.

بر اساس این مکاتبه رسمی، اداره‌کل میراث فرهنگی از منابع طبیعی خواسته بود اصلاحات لازم در کتابچه طرح پارک جنگلی اعمال و نسخه اصلاح‌شده جهت بررسی در هیأت راهبردی پایگاه میراث جهانی و شورای تخصصی وزارت میراث فرهنگی ارسال شود.

اما آنچه حساسیت‌ها را بیشتر کرده، این است که به گفته کارشناسان، اصلاحات موردنظر میراث فرهنگی هرگز به‌صورت کامل در کتابچه اعمال نشده و نسخه ارائه‌شده همچنان دارای رویکردی پارک‌محور، خدماتی و بهره‌بردارانه بوده است؛ رویکردی که با الزامات حفاظت از یک اثر ثبت جهانی همخوانی ندارد.

در بخش پایانی این نامه نیز به‌صراحت تأکید شده که هرگونه اقدام برای جذب سرمایه‌گذار و اجرای طرح، پیش از اخذ مجوزهای قانونی از وزارت میراث فرهنگی، ممنوع بوده و می‌تواند مصداق تضییع حقوق بیت‌المال باشد.

با وجود این هشدار رسمی، روند مزایده و واگذاری بلندمدت مجموعه انجام شده است؛ مسئله‌ای که اکنون پرسش‌های جدی حقوقی، مدیریتی ایجاد کرده است.

خطر حذف از یونسکو

کارشناسان میراث فرهنگی هشدار می‌دهند ادامه روند فعلی می‌تواند جایگاه جهانی عباس‌آباد را به خطر بیندازد.بر اساس ضوابط یونسکو، هر اثر ثبت جهانی باید دارای مدیریت تخصصی، اصالت تاریخی، یکپارچگی کالبدی، برنامه حفاظتی مصوب و کنترل مداخلات انسانی باشد.

اما در سال‌های اخیر موارد متعددی از آسیب‌ها و تخلفات در عباس‌آباد گزارش شده است؛ از جمله ساخت‌وسازهای غیرمجاز، ایجاد واحدهای تجاری در عرصه تاریخی، تخریب منظر فرهنگی، تضعیف پوشش گیاهی و تبدیل باغ تاریخی به فضای صرفاً تجاری و پیک‌نیکی.

کارشناسان معتقدند تداوم این روند می‌تواند عباس‌آباد را وارد فهرست آثار در معرض خطر یونسکو کرده و حتی خطر حذف آن از فهرست جهانی را به همراه داشته باشد.

ورود دستگاه قضایی؛ حساسیت ویژه نسبت به واگذاری

در میان نگرانی‌های گسترده افکار عمومی، اظهارات فولادی، دادستان بهشهر، اهمیت زیادی پیدا می‌کند.

فولادی دادستان شهرستان بهشهر در گفت‌وگو با خبرنگار استان‌های خبرگزاری دانشجو عملکرد انجمن حمایت از زندانیان در مدیریت مجموعه عباس‌آباد را رضایت‌بخش توصیف کرده و گفته است در حال حاضر تعدادی از سرپرستان خانواده‌های آسیب‌دیده و اقشار کم‌برخوردار در این مجموعه مشغول فعالیت هستند و بخشی از معیشت آنان از طریق همین مجموعه تأمین می‌شود.

وی همچنین تأکید کرده دستگاه قضایی نسبت به مزایده اخیر و نحوه واگذاری مجموعه حساسیت ویژه‌ای خواهد داشت و تمامی ابعاد آن را به‌صورت دقیق و موشکافانه بررسی خواهد کرد تا منافع این اثر جهانی برای مردم کشور، استان مازندران و شهرستان بهشهر حفظ شود.

فولادی همچنین گفته با توجه به خدمات گسترده‌ای که در حال حاضر در مجموعه ارائه می‌شود و همچنین ضرورت تداوم و ارتقای کیفیت این خدمات، به‌نظر نمی‌رسد بهره‌برداری از عباس‌آباد برای بخش خصوصی سود اقتصادی چشمگیری داشته باشد.

همین اظهارات باعث شده این پرسش در افکار عمومی شکل بگیرد که اگر سود اقتصادی قابل توجهی در این مجموعه وجود ندارد، چرا برخی جریان‌ها تا این اندازه بر تصاحب و مدیریت بلندمدت آن اصرار دارند؟

تجربه میانکاله؛ هشداری برای امروز عباس‌آباد

شهرستان بهشهر پیش‌تر نیز تجربه شکل‌گیری یک بحران بزرگ زیست‌محیطی و ملی را داشته است.

ماجرای پروژه پتروشیمی میانکاله، که با واکنش گسترده فعالان محیط زیست، رسانه‌ها و افکار عمومی همراه شد، یکی از مهم‌ترین نمونه‌های حساسیت جامعه نسبت به تهدیدهای زیست‌محیطی منطقه بود؛ پروژه‌ای که در نهایت با افزایش فشار افکار عمومی و ورود نهادهای مسئول متوقف شد.

اکنون بسیاری از فعالان فرهنگی و اجتماعی معتقدند موضوع واگذاری باغ جهانی عباس‌آباد نیز نباید صرفاً یک مسئله اداری یا اقتصادی تلقی شود، بلکه باید به‌عنوان موضوعی مرتبط با منافع ملی، میراث جهانی و هویت تاریخی کشور مورد توجه قرار گیرد.

به باور آنان، همان‌گونه که در ماجرای میانکاله حساسیت افکار عمومی و ورود دستگاه‌های مسئول مانع شکل‌گیری یک بحران بزرگ شد، امروز نیز تمامی دستگاه‌های شهرستان، استان و کشور باید نسبت به آینده عباس‌آباد حساسیت لازم را به خرج دهند.چراکه عباس‌آباد فقط متعلق به یک نهاد یا یک شهرستان نیست؛ این مجموعه بخشی از میراث جهانی ایران و متعلق به تمام نسل‌های آینده کشور است.

اکنون با توجه به ابعاد گسترده این پرونده، انتظار می‌رود دستگاه قضایی، نهادهای نظارتی و امنیتی، وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، سازمان منابع طبیعی و سایر دستگاه‌های مسئول با دقت، حساسیت و شفافیت کامل نسبت به بررسی روند مزایده و نحوه واگذاری باغ جهانی عباس‌آباد اقدام کنند. افکار عمومی، فعالان میراث فرهنگی و مردم انتظار دارند تمامی ابهامات موجود درباره زمان برگزاری مزایده، نحوه اطلاع‌رسانی، عدم اعمال اصلاحات موردنظر میراث فرهنگی در کتابچه طرح، رعایت ضوابط یونسکو و اهلیت بهره‌بردار منتخب به‌صورت دقیق مورد بررسی قرار گیرد و نتایج آن به‌طور شفاف اطلاع‌رسانی شود. 

بدون تردید، حفظ جایگاه جهانی عباس‌آباد صرفاً یک مطالبه محلی نیست، بلکه مسئله‌ای ملی و مرتبط با اعتبار فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در سطح بین‌المللی است و هرگونه سهل‌انگاری در این زمینه می‌تواند خساراتی جبران‌ناپذیر برای میراث تاریخی کشور به همراه داشته باشد.

اگر امروز نسبت به روندهای غیرشفاف، مدیریت غیرتخصصی و نگاه صرفاً اقتصادی به این مجموعه واکنش جدی صورت نگیرد، فردا شاید دیگر نام عباس‌آباد در فهرست میراث جهانی یونسکو وجود نداشته باشد؛ رخدادی که نه‌تنها یک شکست مدیریتی، بلکه زخمی بر اعتبار فرهنگی ایران در سطح بین‌المللی خواهد بود.