چند نوع زغال داریم؟

میلیون‌ها سال از بزرگ‌ترین کشف بشر یعنی آتش و ماده‌ای که از آن به جا می‌ماند، میگذرد. مطمئنا هیچ کس فکر نمیکرد آن ماده سیاه رنگ که بعدها زغال نامیده می‌شود، برای قرن‌ها حیاتی‌ترین عضو زندگی انسان‌ها به شمار می‌رود. خانه‌ها را گرم کرده و قطارها را به حرکت درمی‌آورد و بیماری‌ها را درمان می‌کند. چوب و زغال حتی گاهی ارزشمندتر از زغال میشد و مردم دوران پیشین از این میترسیدند که روزی این ماده حیاتی برای همیشه تمام شود. امروزه اما زغال برخلاف تمام کاربردهایی که هنوز دارد، کمتر شناخته شده و تاریخچه پرفراز و نشیب آن مهجور مانده است. در این مقاله به معرفی انواع زغال خواهیم پرداخت. با ما همراه باشید.

آشنایی با انواع زغال

زغال‌ها از ابتدای کشف تاکنون تاریخچه پرفراز و نشیبی داشته‌اند. این ماده سیاه و سبک انواع مختلفی داشته که هر کدام آنها دارای کاربردهای بسیار متفاوتی هستند. زغال سنگ، زغال چوب، زغال فشرده و زغال فعال مهمترین انواع زغال هستند که در ادامه به معرفی آنها خواهیم پرداخت.

زغال سنگ

زغال سنگ یک کانی سیاه رنگ است که نظریه‌های مختلفی درباره منشا آن وجود دارد. عده‌ای می‌گویند این ماده گاهی از پسماند مواد گیاهی دوران‌های مختلف زمین شناختی که میلیون‌ها سال قبل وجود داشته‌اند، تشکیل شده است. عده‌ای دیگر از زمین‌شناسان نیز معتقدند زغال سنگ کانی نبوده و در واقع از کربن، هیدورژن، اکسیژن، گوگرد و نیتروژن ساخته شده است.
انسان‌های اولیه این ماده را می‌شناختند و از آن برای گرم کردن خانه‌هایشان استفاده می‌کردند. این رویه تا قرن 18 میلادی ادامه داشت. تا اینکه انگلیسی‌ها متوجه شدند که زغال سنگ، ویژگی‌های فوق‌العاده زیادی دارد. با آغاز انقلاب صنعتی و اختراع اولین موتور بخار، زغال سنگ در محور توجه قرار گرفت.
از آن پس انسان‌ها توانستند به جای حیوانات بارکش، از ماشین‌های بخاری که با زغال سنگ کار می‌کرد، استفاده کنند. سپس در اواخر قرن 19 میلادی زغال سنگ برای تولید الکتریسته نیز مورد استفاده قرار گرفت و کارخانه‌ها و خانه‌ها بدین وسیله نیروی برق خود را تامین کردند. بدین ترتیب، زغال سنگ نقشی مهم درسیر تحول و پیشرفت جوامع بشری ایفا کرد.
زغال سنگ همچنان به عنوان مهمترین سوخته‌ای فسیلی استفاده شده و جزو سوخت‌های تجدیدناپذیر محسوب می‌شود که روزی به پایان می‌رسد. البته از ماده مهم در صنعت تولید برق، کشاورزی، سیمان سازی، کاغذسازی، آلومینیوم سازی، صنایع شیمیایی و داروسازی نیز استفاده می‌شود. همچنین برای تولید محصولات خاصی مثل کربن فعال، فیبر کربن و فلزات سیلیکون کاربرد دارد.

زغال فشرده

زغال فشرده محصولی از دنیای مدرن است و می‌توان به نوعی آن را ادای دینی به طبیعت دانست، زیرا با ورود این زغال به بازار، بسیاری از درختان و جنگل‌ها نجات یافتند. رئیس کارخانه فورد اولین کسی بود که به فکر افتاد تا از ضایعات و خرده چوب‌ها، زغال درست کند. در آن زمان قطعات ماشین‌های فورد در جعبه‌های چوبی ارسال می‌شدند. به همین خاطر آقای فورد می‌خواست کاری برای آن همه تکه‌های چوب شکسته بکند.
آنها چوب‌ها را خرد کرده و با دستگاه پرس کردند. سپس در قطعات کوچک وارد بازار شد. استقبال فوق‌العاده مردم از این زغال جدید، باعث تولید انبوه آن شد. زغال فشرده دوام و حرارت بیشتری داشته و استفاده از آن کاملا به صرفه است. حرارت این زغال 3 برابر زغال طبیعی است و خودبه‌خود خاموش نمی‌شود. این زغال دارای قطعات یکسانی است و ارزان‌تر از زغال چوب طبیعی است.
البته از زغال فشرده در پزشکی و هنر نیز استفاده می‌شود. این زغال به اسم زغال قالبی یا زغال باربیکیو نیز معروف است.

زغال چوب

اولین نوع زغالی که کشف شد، زغال چوب بود که احتمالا بعد از اولین آتش سوزی که بشر مشاهده کرد، توانست آن را شناسایی کند. البته انسان‌های اولیه قبل از اینکه خاصیت گرمادهی آن را کشف کنند، از زغال چوب برای کشیدن نقاشی روی دیوار غارهایشان استفاده می‌کردند.
اینکه چطور او فهمید می‌تواند با زغال غذا بپزد و محیط را گرم کند، معلوم نیست. شاید طی یک اتفاق ساده و در عین حال شگفت‌انگیز این را فهمیده باشد. بعدها آنها زغال چوب را روی سنگ‌های مس، روی و قلع استفاده کرده و برنز تولید می‌کردند.
حدود 3 هزار سال قبل از میلاد مسیح، مصریان متوجه شدند که ستون‌های چوبی سوخته شده در جاهای خیس و مرطوب کاملا سالم مانده و پوسیده نمی‌شوند. آنها از خواص باکیریایی زغال چوب استفاده کردند. قرن‌ها بعد نیز از قیر چوب برای عایق بندی کشتی‌ها و بشکه‌های آب آشامیدنی استفاده می‌شد. بدین شکل کشتی‌های غرق نشده و آب‌ها در سفرهای طولانی محفوظ می‌ماندند.
مصری‌ها البته یک قدم جلوتر بودند و اجساد را با زغال چوب مومیایی کردند. سپس کاربردهای پزشکی آن کشف شد و برای درمان بسیاری از بیماری‌ها مانند صرع، سرگیجه و سیاه رخم تجویز می‌شد. در قرن 17 و 18 زغال چوب بیشتر از آنکه برای غذا پختن استفاده شود، کاربردهای درمانی داشت.
امروزه این ماده شگفت انگیز دیگر کاربردهای گذشته خود را ندارد و صرفا برای کباب کردن و گرم کردن استفاده می‌شود.

زغال فعال

زغال فعال یک دارو است. این ماده پودری سیاه، بی بو و بدون طعم بوده که در دمای بسیار بالا با اکسیژن تیمار شده تا متخلخل‌تر شود. به همین جهت ساختار داخلی آن تغییر یافته، اندازه منافذ کاهش داشته و بر سطح آن افزوده شده است. بنابراین هرچند پایه یکسانی با انواع دیگر زغال دارد اما تفاوت‌های فاحشی دارند. زغال‌های دیگر در دمای بالا فعال نشده و دارای مواد اضافی سمی هستند که برای انسان خطرناک است.
زغال فعال برای درمان مسمومیت با سم در موارد اورژانسی استفاده می‌شود. زغال فعال تا یک ساعت بعد از مصرف سم موثر بوده و می‌تواند جذب داروی مسموم را متوقف کرده و آن را سریع دفع می‌کند. همچنین در ترکیبات برخی داروها و موارد آرایشی وجود دارد.



همچنین ممکن است برای کاهش گاز و نفخ معده، کاهش سطح کلسترول، درمان اسهال، درمان آکنه و نیش حشرات و بهبود عملکرد کلیه مفید باشد. برخی خواص مانند سفید کردن دندان‌ها، فیلتر کردن آب و درمان خماری نیز برای آن ذکر می‌شود که از نظر علمی تایید نشده‌اند.
استفاده از زغال فعال از اوایل قرن نوزدهم بین مردم انگلیس رایج شد. در آن زمان بیسکوییت‌های زغالی به فروش می‌رسید که برای درمان نفخ و ناراحتی‌های معده مفید بودند.

جمع بندی

زغال‌ها، هر چند نه مانند گذشته اما هنوز هم در زندگی انسان‌ها موثر هستند و شاید در این میان نقش زغال فشرده بیشتر از قبل باشد. چرا که این روزها اهمیت درختان و جنگل‌ها برای انسان‌ها بیش از قبل شده و افراد زیادی ترجیح می‌دهند از زغال فشرده استفاده کنند. خوشبختانه تولید این ماده مهم چندان کار سختی نبوده و می‌توان آن را حتی در محیط‌های کوچک نیز انجام داد.
شرکت سازه ابتکار ارشد که از سال 91 آغاز به کار کرده است با تولید ماشین آلات و کوره‌های صنعتی برای تولید زغال فشرده، کمک زیادی به صنعتگران در این عرصه کرده است. این شرکت دستگاه‌ها را بومی سازی کرده و توانسته در این سال‌ها نقش مهمی در اشتغال‌زایی جوانان ایفا کند.
شرکت سازه ابتکار با آموزش جوانان علاقمند به صنعت زغال فشرده و تامین مواد اولیه برای آنها تاکنون بیش از 400 کارخانه کوچک مخصوص زغال فشرده راه‌اندازی کرده است. بدین ترتیب درختان ایران زمین را از خطر سوختن و زغال شدن، نجات داده است. مهمتر از همه اینکه تمامی محصولات این کارخانه‌ها توسط خود شرکت خریداری می‌شود.