بلوط لرستان؛ گنجی که ایستاده جان می‌دهد

باشگاه خبرنگاران جوان؛ رضوان پاک منش - لرستان، سومین استان پرآب کشور، امروز در آستانه یک بحران بزرگ زیست‌محیطی قرار گرفته است؛ بحرانی که ریشه آن نه در کمبود باران، بلکه در نابودی جنگل‌ها است. 

امروز، اما این میراث طبیعی، بیش از هر زمان دیگری، در معرض نابودی است؛ نابودی‌ای آرام، تدریجی و گاه نادیده‌گرفته‌شده است. 

بلوط‌های زاگرسی نقشی حیاتی در تعادل اکولوژیک منطقه دارند. این درختان با ریشه‌های عمیق خود از فرسایش خاک جلوگیری می‌کنند، منابع آب زیرزمینی را تغذیه می‌کنند، زیستگاه ده‌ها گونه جانوری و گیاهی‌اند و سد طبیعی در برابر ریزگرد‌ها محسوب می‌شوند. لرستان، به‌عنوان یکی از کانون‌های اصلی جنگل‌های بلوط ایران، سهم بزرگی در پایداری زیست‌محیطی غرب کشور دارد.

بلوط لرستان تنها یک گونه گیاهی یا منبع چوبی نیست، بلکه ستون فقرات حیات طبیعی، اقتصادی و فرهنگی زاگرس به‌شمار می‌رود. جنگل‌های بلوط که بخش عمده‌ای از پوشش جنگلی استان لرستان را تشکیل می‌دهند، طی هزاران سال شکل گرفته‌اند و امروز به‌عنوان یکی از ارزشمندترین سرمایه‌های طبیعی ایران شناخته می‌شوند. این درخت کهنسال، نقشی چندوجهی در زندگی انسان، محیط‌زیست و پایداری سرزمین ایفا می‌کند. 

فاجعه خاموش در قلب زاگرس؛ نابودی جنگل‌های بلوط میلیارد دلاری لرستان با تبر و آتش 

نجفی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری لرستان در جمع خبرنگاران با هشدار‌های صریح و تکان‌دهنده از واقعیتی گفت که آینده آب، خاک و زندگی در غرب کشور را تهدید می‌کند.

به گفته وی،  هر درخت بلوط ارزشی معادل ۲۰۰ هزار دلار دارد، اما با این وجود برخی افراد برای تأمین زغال، این سرمایه‌های ملی را بی‌رحمانه قطع می‌کنند؛ اقدامی که نه‌تنها جنگل، بلکه امنیت آبی کشور را هدف گرفته است. 

نجفی با اشاره به اینکه ۴۰ درصد جنگل‌های ایران در زاگرس قرار دارد، تأکید کرد: این جنگل‌ها نقشی حیاتی در تأمین ۴۰ درصد آب کشور دارند. با این حال، ترکیب خطرناک تغییرات اقلیمی، خشکسالی، آفات و تخریب انسانی باعث شده پوشش جنگلی زاگرس ۲۳ درصد کاهش یابد و همزمان آتش‌سوزی جنگل‌ها ۳۰۰ درصد افزایش پیدا کند؛ آماری نگران‌کننده که زنگ خطر را برای کل کشور به صدا درآورده است. 

مدیرکل منابع طبیعی لرستان با بیان اینکه ایران در جایگاهی شوکه‌کننده،  چهارمین کشور تولیدکننده کربن در جهان است، کاشت یک میلیارد درخت را یکی از مهم‌ترین راهکار‌های مقابله با این فاجعه دانست. در همین راستا، لرستان متعهد به تولید سالانه ۷.۵ میلیون اصله نهال شده و شهروندان می‌توانند این نهال‌ها را به‌صورت رایگان از منابع طبیعی دریافت کنند. 

نجفی در پایان،   از چالش‌های جدی و سازمان‌یافته در حوزه منابع طبیعی استان سخن گفت؛ از تخریب و تصرف اراضی ملی گرفته تا قاچاق چوب و زغال، آتش‌سوزی‌های عمدی، آفات و حضور بی‌رویه دام. چالش‌هایی که اگر مهار نشوند، لرستانِ «پرآب» را به کانون بحران‌های زیست‌محیطی آینده تبدیل خواهند کرد. 

عوامل تهدید؛ از طبیعت تا انسان 

خطراتی که بلوط لرستان را تهدید می‌کند، ترکیبی از فشار‌های طبیعی و انسانی است کاهش بارندگی، افزایش دما و تغییر الگوی فصول، توان طبیعی بلوط‌ها برای بازسازی را به‌شدت کاهش داده است. درختی که صد‌ها سال با اقلیم خاصی سازگار بوده، حالا با شرایطی روبه‌روست که فرصت تطبیق به آن داده نشده است. 

پدیده‌ی «زوال بلوط» یکی از خطرناک‌ترین تهدیدهاست؛ بیماری‌ای خاموش که از ریشه آغاز می‌شود و به‌تدریج درخت را از درون می‌خشکاند. ضعف ناشی از خشکسالی، راه را برای گسترش آفات بازتر کرده است. 

قطع درختان برای تأمین سوخت، زغال‌گیری غیرمجاز و توسعه‌ی زمین‌های کشاورزی، همچنان یکی از عوامل اصلی تخریب جنگل‌هاست. بسیاری از این تخریب‌ها نه از سر تخریب‌طلبی، بلکه از فقر و نبود جایگزین‌های معیشتی رخ می‌دهد. 

آتش‌سوزی‌های عمدی یا غیرعمدی، به‌ویژه در تابستان‌ها، بخش‌هایی از جنگل را در چند ساعت نابود می‌کند؛ در حالی که بازسازی آنها ده‌ها سال زمان می‌برد. 

از بین رفتن بلوط‌ها فقط به معنای از دست رفتن درخت نیست. پیامد‌های آن شامل افزایش سیلاب‌ها، فرسایش شدید خاک، کاهش منابع آب، مهاجرت اجباری روستاییان، تشدید ریزگرد‌ها و فقیرتر شدن تنوع زیستی است. نابودی بلوط، در واقع نابودی امنیت زیستی و اجتماعی منطقه است. 

بلوط لرستان؛ ستون پایداری محیط‌زیست و اقتصاد محلی 

بلوط لرستان تنها یک گونه گیاهی یا منبع چوبی نیست، بلکه ستون فقرات حیات طبیعی، اقتصادی و فرهنگی زاگرس به‌شمار می‌رود. جنگل‌های بلوط که بخش عمده‌ای از پوشش جنگلی استان لرستان را تشکیل می‌دهند، طی هزاران سال شکل گرفته‌اند و امروز به‌عنوان یکی از ارزشمندترین سرمایه‌های طبیعی ایران شناخته می‌شوند. این درخت کهنسال، نقشی چندوجهی در زندگی انسان، محیط‌زیست و پایداری سرزمین ایفا می‌کند. 

بلوط لرستان نقش کلیدی در تعادل اکولوژیکی زاگرس دارد. ریشه‌های عمیق و گسترده آن باعث تثبیت خاک شده و از فرسایش، رانش زمین و وقوع سیلاب‌های مخرب جلوگیری می‌کند. جنگل‌های بلوط مانند اسفنج طبیعی عمل کرده و آب باران را در خاک ذخیره می‌کنند؛ موضوعی که برای تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی و پایداری منابع آبی حیاتی است. 

همچنین این جنگل‌ها زیستگاه ده‌ها گونه جانوری و گیاهی بومی‌اند. از پرندگان و پستانداران گرفته تا گیاهان دارویی وابسته به اکوسیستم بلوط، همگی به بقای این درخت گره خورده‌اند. نابودی بلوط به‌معنای فروپاشی یک زنجیره کامل حیات است. 

بلوط لرستان از دیرباز منبع معیشت جوامع محلی بوده است. میوه آن (بلوط) در گذشته برای تغذیه انسان و دام استفاده می‌شد و هنوز هم در برخی مناطق کاربرد دارد. چوب بلوط به دلیل استحکام بالا در ساخت ابزار سنتی، سوخت و صنایع دستی استفاده می‌شده است. 

علاوه بر این، جنگل‌های بلوط بستر رشد گیاهان دارویی ارزشمندی مانند کرفس کوهی، موسیر و باریجه هستند که نقش مهمی در اقتصاد محلی دارند. اگر به‌صورت اصولی مدیریت شوند، این جنگل‌ها می‌توانند منبع درآمد پایدار از طریق اکوتوریسم، گردشگری طبیعی و محصولات غیرچوبی باشند.

بلوط در فرهنگ مردم لرستان جایگاهی نمادین دارد. این درخت نشانه استقامت، پایداری و پیوند انسان با طبیعت است. در بسیاری از ضرب‌المثل‌ها، اشعار محلی و باور‌های بومی، بلوط حضوری پررنگ دارد. زندگی عشایری، کوچ‌نشینی و دامداری سنتی بدون جنگل‌های بلوط قابل تصور نیست. 

برای مردم لرستان، بلوط فقط یک درخت نیست؛ بخشی از هویت تاریخی و حافظه جمعی آنهاست. نابودی بلوط، به‌نوعی گسست فرهنگی و از بین رفتن پیوند نسل‌ها با سرزمین خود محسوب می‌شود. 

در مقیاس کلان، بلوط لرستان در کاهش اثرات تغییر اقلیم نقش دارد. این درختان با جذب دی‌اکسیدکربن و تولید اکسیژن، به کاهش گرمایش زمین کمک می‌کنند. جنگل‌های زاگرس به‌عنوان یکی از ریه‌های ایران، نقشی فراتر از مرز‌های استانی دارند و حفظ آنها یک وظیفه ملی است.

مسئولیت ما کجاست؟ 

حفاظت از بلوط لرستان فقط وظیفه‌ی منابع طبیعی یا محیط‌زیست نیست. این یک مسئولیت جمعی است؛ از سیاست‌گذارانی که باید توسعه را با ملاحظات اکولوژیک پیش ببرند، تا رسانه‌هایی که باید آگاهی‌بخشی کنند، و مردمی که زندگی‌شان به این جنگل‌ها گره خورده است. 

احیای جنگل بدون مشارکت جوامع محلی ممکن نیست. آموزش، ایجاد معیشت‌های جایگزین، مدیریت علمی جنگل و برخورد جدی با تخریب‌گران سازمان‌یافته، حداقل اقداماتی است که باید به‌صورت فوری انجام شود. 

بلوط لرستان در حال ایستاده مُردن است؛ بی‌صدا، بی‌تیتر و بی‌دادخواه است. اگر امروز برای نجاتش اقدام نکنیم، فردا باید هزینه‌ای بسیار سنگین‌تر برای جبران خسارتی بپردازیم که دیگر قابل بازگشت نیست. حفظ بلوط و حفظ زاگرس، حفظ زندگی است.