جنگ؛ فرصت یا تهدید؟ از بازسازی تولید تا نجات سفره مردم

باشگاه خبرنگاران جوان؛ محبوبه کباری - اقتصاد ایران در مقطع کنونی در شرایطی حساس و پیچیده قرار دارد که هم‌زمان از چند متغیر مهم اثر می‌پذیرد و می‌توان به فشارهای ناشی از جنگ و تنش‌های منطقه‌ای، آسیب‌دیدن بخشی از واحدهای صنعتی و اقتصادی، اختلال در زنجیره‌های تأمین، نوسانات بازار ارز و کالا و تداوم تورم و... اشاره کرد. به همین دلیل، در چنین فضا و شرایطی، مسئله اصلی صرفاً جبران خسارت‌های مستقیم نیست، بلکه حفظ تاب‌آوری اقتصادی، استمرار تولید، حمایت از معیشت مردم و جلوگیری از تشدید شوک‌های قیمتی نیز اهمیت اساسی دارند.

بر اساس دیدگاه‌های مطرح‌شده از سوی برخی متولیان اقتصادی، اقتصاد کشور در دوران جنگ و پس از آن نیازمند رویکردی متفاوت از شرایط عادی است و دولت باید از حالت صرفاً نظارتی و غیرمداخله‌گر فاصله بگیرد و به سمت مداخله هدفمند، برنامه‌ریزی‌شده و هوشمند حرکت کند؛ به‌ویژه در حوزه‌هایی مانند تأمین کالاهای اساسی، مدیریت بازار، هدایت اعتبارات بانکی، بازسازی واحدهای آسیب‌دیده، تنظیم سیاست‌های ارزی و تقویت کریدورهای زمینی و زنجیره‌های جایگزین تأمین.

از سوی دیگر، برخی از این متولیان و کارشناس‌های اقتصادی بر این تأکید دارند که اگرچه جنگ و پیامدهای آن، می‌توانند خسارت‌هایی به همراه داشته باشند، امّا می‌توانند فرصتی برای اصلاح ساختارهای مزمن اقتصاد نیز فراهم کنند؛ از جمله کاهش وابستگی به مسیرهای پرریسک تجاری، حرکت از خام‌فروشی به سمت صنایع با ارزش افزوده بالاتر، تقویت مشارکت مردمی در اقتصاد، و بازآرایی نقش دولت و بازار در تأمین مالی تولید که در این شرایط، سیاست‌گذاری اقتصادی باید به‌گونه‌ای باشد که هم‌زمان سه هدف  حفظ تولید، کنترل تورم، و صیانت از معیشت مردم را دنبال کند. 

مهدی طغیانی، نماینده مجلس درمورد اولویت‌های اقتصاد کشور گفت: اگر بنگاه‌ها و واحد‌های تولیدی را دسته‌بندی کنیم، بخشی از آن‌ها به طور مستقیم مورد هدف قرار گرفتند و در جریان جنگ آسیب دیدند و تعدادی دیگر پیرامون آن‌ها و یا در زنجیره‌شان بودند و یا این که به دلیل شرایط اقتصاد جنگی دچار مشکل شدند. 

به نظر من یکی از اولویت‌های مهم رسیدگی به هر یک از این واحدها به معنای تولید کشور است و تولید کشور، نباید در دوره جنگ و پس از جنگ دچار افت شود و این که دولت برای هر یک از این بنگاه‌ها و واحدها برنامه‌هایی داشته باشد و فعالان اقتصادی بدانند که در میانه جنگ اقتصادی رها نیستند اولویت اول است.

کالاهای اساسی بدون مشکل و با شیوه مطلوبی که توقع داریم تأمین شوند

طغیانی ادامه داد: تاب‌آوری مردم در گروی این است که نیازهای اساسی آن‌ها تأمین شود و برای این منظور، در سال‌هایی که تحریم بوده‌ایم تجربیات خوبی داشته‌ایم؛ تأمین کالاهای اساسی و ذخایری که در حوزه این کالاهای اساسی باید تأمین می‌شدند و آن چه که در این رابطه باید بدست می‌آوردیم تجربه‌ای را برای ما به وجود آورده است و در حال حاضر، انتظار می‌رود که وزارت‌خانه‌های مربوطه از جهاد کشاورزی تا صمت و... از آن تجربه‌ها استفاده کنند و کالاهای اساسی بدون مشکل و با شیوه مطلوبی که توقع داریم تأمین شوند. 

این نماینده مجلس گفت: در حال حاضر، در حوزه تأمین کالاهای اساسی با کمبود روبه‌رو نیستیم، امّا بعضاً تغییرات قیمتی شدیدی داریم و این موضوع قابل برنامه‌ریزی و قابل مدیریت است و توقع ما این است که با مدیریت و برنامه‌ریزی صحیح وزارت جهاد، نوسانات شدید را در بازارها نداشته باشیم.

طغیانی گفت: زنجیره‌های تأمین کشور که با تولید فولاد و پتروشیمی در ارتباط هستند به دلیل مشکلات ناشی از جنگ امکان دارد با چالش‌هایی روبه‌رو باشند، امّا ذخایر خوبی در زمینه کالاهای اساسی به وجود آورده‌ایم‌. در نتیجه، انتظار می‌رود که در حوزه کالاهای اساسی با یک شرایط مطلوب و سریع کالاها در اختیار مردم قرار بگیرند و این که نوسانات شدید قیمت وجود نداشته باشند. 

صرفه‌جویی در مصرف انرژی بسیار مهم است

این نماینده مجلس ادامه داد: در شرایط جنگ و پس از جنگ، به دلیل آسیب‌هایی که به کشور وارد شده است بخشی از انرژی مثل یک چهارم گاز در جریان جنگ مورد هدف قرار گرفت و در حوزه انرژی باید صرفه‌جویی انجام شود و با توجه به این که در آستانه فصل گرما هستیم و هر ساله به صورت عادی، مصرف برق رکورد می‌زند و با توجه به این که قله‌های مصرف برق را در تابستان داریم، با تنگناهایی که امسال با آن‌ها روبه‌رو هستیم مدیریت مصرف در بخش خانگی مضاعف می‌شود تا بتوانیم در زمینه تولید و صنعت برق بیشتری را داشته باشیم. در نتیجه، اگر بخشی از انرژی کشور به دلیل جنگ با مشکلاتی روبه‌رو بوده است با مصرف بی‌رویه برق در فصل گرما، آن را تشدید نکنیم.

همچنین، میثم ظهوریان، نماینده مجلس گفت: تمام مسئولان و مردم تا حدی این را بدانند با توجه به این که دشمن نتوانست به خواسته‌های نظامی خود برسد بر عرصه اقتصادی تمرکز کرده است و محاصره دریایی نیز، بخشی از آن است. زیرا ۸۰ درصد تجارت کشور از راه دریایی انجام می‌شود و عمده این تجارت، از مسیر دریای جنوب است. در نتیجه، این موضوع مهم است که رویکرد کشور ما متناسب با میدان اصلی جنگ؛ میدان اقتصادی باشد و به این مفهوم، خیلی از سیاست‌هایی که قبل از جنگ در زمینه ارز و بانک کشور داشته‌ایم حتماً باید یک تغییرات اساسی داشته باشند و در نظام ارزی کشور در سمت عرضه و تقاضا تحول به وجود بیاید.

طغیانی ادامه داد: یکی از تجربیات جهانی که درمورد بازسازی‌ها و نوسازی‌های بعد از جنگ وجود داشته خلق پول نظام بانکی است و بانک مرکزی باید برای بانک‌ها این سختگیری را داشته باشد که تسهیلاتی برای بازسازی، نوسازی و احیای اقتصاد کشور درنظر بگیرند  و اگر قرار باشد که همان سیستم بانکداری قبلی که بانک‌ها به شرکت‌ها و افراد وابسته به خود وام بدهند درست نیست.

این نماینده مجلس بیان کرد: در سال گذشته، حدود ۱۱ هزار همت تسهیلات بانکی بوده است و با توجه به این که ظرفیت این تسهیلات بانکی چند برابر بیشتر از خسارت‌های وارد شده به کشور است باید برای جبران خسارت‌ها اقداماتی انجام داد و در این صورت، اقتصاد کشور می‌تواند فرصت بهبود از شرایط جنگی را داشته باشد، امّا اگر به همان روش قبل از جنگ پیش برویم، نمی‌توانیم خیلی انتظار داشته باشیم که آسیب‌های وارد شده به دلیل جنگ تحمیلی سوم جبران شوند.

طغیانی درمورد سوءاستفاده برخی از سودجویان از شرایط جنگی گفت: همیشه کشورهایی که درگیر جنگ بوده‌اند دولت‌ها مداخلات هدفمند و جدی به ویژه در نظام توزیع و پخش کالا در اقتصاد داشته‌اند. یعنی اگر ما در دوره معمولی توصیه می‌کنیم که دولت خیلی مداخله نکند در دورانی که فضای جنگ وجود دارد این کار را توصیه نمی‌کنیم. زیرا فضای جنگ تغییر شدید انتظارات و تأثیرات روانی بر عملکرد فعالان اقتصادی تولیدی و مصرف‌کننده است. 

به طور مثال؛ خبری می‌آید که فلان واحد‌های تولیدی بالادستی در حوزه پتروشیمی مورد هدف قرار گرفته‌اند و امکان دارد یک واحد تولیدی برای ۳-۲ ماه، مواد اولیه داشته باشد و با همین مواد اولیه پیش برود و بعد از مدتی، این مواد اولیه با واردات و برگشتن واحد‌های آسیب‌دیده به مدار تأمین شوند که این می‌تواند یکی از راهکارهای درست باشد، امّا امکان دارد فضای روانی به این صورت پیش برود که برخی بگویند مشخص نیست که چه زمانی، این مواد اولیه و واردات برای این منظور تأمین و انجام می‌شود و با توجه به این که قیمت آن‌ها گران می‌شود به هر قیمتی برای خرید مواد اولیه اقدام کنند که همین موضوع باعث تشدید افزایش قیمت‌ها می‌شود و اگر برای مصرف نیز، هجوم به بازارها وجود داشته باشد باعث دشوارتر شدن شرایط می‌شود. در نتیجه، به نظر بنده کاری که دولت باید انجام دهد این است که بازارها را تحت کنترل و نظارت دائمی قرار دهد. 

این نماینده مجلس ادامه داد: موضوعی که معمولاً از اتاق‌های اصناف و بازرسی‌های صنوف و واحدها توقع داریم این است که به صورت دائم رصد و نظارت داشته باشند و در این خصوص، از ابزارهای نوین و ظرفیت نیروهای مردمی باید استفاده کرد که وقتی در یک پلتفرم قرار بگیرند، می‌توانند عملکرد خوبی در مقایسه با گشت‌های نمایشی داشته باشند.

باید به تقویت کریدورهای زمینی نگاه فرصت‌محور داشت

ظهوریان، نماینده مجلس درمورد تقویت کریدورهای زمینی گفت: باید به جنگ یک نگاه فرصت‌محور داشته باشیم. زیرا خیلی از تغییراتی که در شرایط عادی انگیزه و اراده‌ای برای آن‌ها وجود ندارد در جریان جنگ به وجود می‌آیند که یکی از آن‌ها شکل‌دهی کریدورها و استفاده از مسیرهای زمینی است. به طور مثال؛ یکی از موضوعاتی که قبل از جنگ پیگیری می‌کردیم مسیرهای زمینی شمال کشور بوده است و با توجه به این که عمده تجارت کشور دریایی بود خیلی انگیزه‌ای برای اصلاح وجود نداشت. به همین دلیل، در آن زمان اقدام خاصی برای این منظور انجام نمی‌شد و یا تسویه تجارت خارجی کشور تا قبل از جنگ وابسته به تراستی‌ها بود که بعضی از همین تراستی‌ها در جنگ تحمیلی سوم در سمت دشمنان کشور مثل امارات ایستادند و در زمان تحریم‌ها، شکل‌گیری تراستی‌ها یک ضرورت زمانی بود، امّا به تدریج باید سهم آن‌ها در خصوص تسویه تجارت کم می‌شد و به سمت دیگری می‌رفت و شاید الان متغیرهای بیرونی باعث شوند که به این سمت پیش برویم.

ظهوریان بیان کرد: یک سری از صنایع کشور مثل پتروشیمی‌ها، فولاد و... در جنگ با آسیب روبه‌رو شده‌اند و بخشی از ظرفیت تولید ازبین رفته است که می‌توان از ظرفیت خالی واحدهای صنعتی دیگر کشور استفاده کرد و این نگاه فرصت‌محور به مسئله جنگ بسیار مهم است. زیرا شاید بسیاری از اصلاحات اقتصادی در شرایط عادی انجام نشده باشند و جنگ می‌تواند فرصتی باشد که این موارد را اصلاح کنیم.

این نماینده مجلس گفت: اقتصاد ما باید از اقتصاد مبتنی بر مواد خام به سمت اقتصادی حرکت کند که در آن صنایع با ارزش افزوده بالاتر و به نوعی، صنایع پایین‌دستی همین صنایع خام باشند.

از اقتصاد مقاومتی تا حذف ارز ترجیحی 

ظهوریان درمورد مردمی کردن اقتصاد و اقتصاد مقاومتی ادامه داد: حضور مردم در قالب امنیت‌محور به دستگاه های امنیتی و انتظامی بسیار کمک کرد و این موضوع می‌تواند در حوزه اقتصادی هم وجود داشته باشد و از ظرفیت مردمی برای رشد اقتصادی استفاده کنیم و اقتصاد کشور باید مردمی‌محور و با مشارکت دولت باشد و در این میان باید توجه کرد که باید از مردم در مقابل شوک‌های تورمی محافظت کرد. 

این نماینده مجلس افزود: حذف ارز ترجیحی که رخ داد کالابرگ به عنوان جایگزین برای این موضوع مطرح شد و مسئله این بود که از طریق همسان کردن میزان کالابرگ با رشد قیمتی، سپر معیشتی در برابر جهش‌های تورمی و ارزی ایجاد کنیم و واقعیت این است که این موضوع اتفاق افتاده است و باید در این مورد و مبلغ کالابرگ بازنگری انجام دهیم و اگرچه در بخش‌های تصمیم‌گیر تا حدی برای این موضوع مقاومت می‌شود، امّا باید به معیشت مردم توجه کرد.

 طغیانی درمورد نقش مجلس برای مردمی کردن اقتصاد گفت: به نظر بنده، در حال حاضر آن چه که از ظرفیت‌های قانونی برای حضور مردم در اقتصاد کشور باید شکل می‌گرفته موجود است. 

از سال ۸۷-۸۶ که قانون سیاست‌های کلی تصویب شد نگاه این بود که نقش دولت و مردم و فعالیت‌های مختلف در اقتصاد کشور بازآرایی شود و قانون سیاست‌های کل اصل ۴۴ ظرفیت مهمی بود تا این که ۲ سال است که مصوبه قانون تأمین مالی تولید زیرساخت را در مجلس داریم و ابلاغ شده است و در حال حاضر، اصلاحات آن را پیگیری می‌کنیم که مواردی را به این قانون اضافه کنیم و همه این‌ها ظرفیت‌های بسیار خوبی برای ورود مردم به اقتصاد ایجاد می‌کنند و بخشی از دلیل این که این اتفاق نیفتاده به خاطر مقاومتی است که معمولاً دولت‌ها در دوران عادی دارند و باید هدایت اعتبار و حمایت اعتباری از فعالیت‌های اقتصادی مردم صورت بگیرد. 

این نماینده مجلس بیان کرد: بسیاری از موسسات و نهادهای مالی اعتباری کشور به ویژه خصوصی‌ها در این سال‌ها به جای این که تأمین مالی تولید واقعی کشور را انجام دهند، فعالیت‌های تجاری توزیعی و سطحی انجام داده بودند. 

طغیانی افزود: بعضی از قوانین مثل قانون تعاون کشور که بخش مهمی در قانون اساسی است باید به یک سطحی می‌رسید و از این ظرفیت به آن شکلی که در قانون پیش‌بینی شده و مدنظر رهبری شهید بود نرسیدیم و این‌ها ظرفیت‌هایی هستند که باید به صورت جدی‌تری انجام شوند تا آن چه که مدنظر است و مردم باید وارد عرصه اقتصاد شده محقق شوند.