[روزبه کردونی] وقتی دشمنان بر سر ایران آشتی کردند!

آخرین روز اوت ۱۹۰۷، نمایندگان دو امپراتوری در سن‌پترزبورگ قراردادی امضا کردند که بخشی از آن درباره ایران بود؛ اما هیچ نماینده‌ای از ایران در مذاکرات حضور نداشت. روسیه و بریتانیا دهه‌ها در ایران و آسیای مرکزی رقیب یکدیگر بودند. لندن پیشروی روس‌ها به سوی جنوب را تهدیدی برای امنیت هند می‌دانست و سن‌پترزبورگ از گسترش نفوذ بریتانیا در ایران نگران بود. ایران میان دو قدرت قرار گرفته بود؛ نه آن‌قدر دور که نادیده گرفته شود و نه آن‌قدر قدرتمند که قواعد بازی را تعیین کند.

اما در آغاز قرن بیستم، اولویت‌های دو امپراتوری تغییر کرد. قدرت آلمان در حال افزایش بود و بریتانیا می‌کوشید با نزدیک‌کردن روسیه به خود و فرانسه، حلقه مهار برلین را کامل کند. روسیه نیز پس از شکست از ژاپن در جنگ ۱۹۰۴ـ۱۹۰۵ و بحران‌های داخلی، به کاهش تنش با بریتانیا نیاز داشت. دو دشمن قدیمی به این نتیجه رسیدند که مصالحه، کم‌هزینه‌تر از ادامه رقابت است. مسئله فقط این بود که هزینه این آشتی را چه کشوری باید بپردازد. پاسخ، ایران بود.

قرارداد ۱۹۰۷ ایران را به معنای حقوقی تجزیه نکرد. متن آن حتی با تأکید بر احترام به استقلال و تمامیت ایران آغاز می‌شد؛ اما در عمل، حوزه‌های منافع روسیه و بریتانیا را مشخص کرد. در شمال، بریتانیا تعهد کرد با امتیازهای مورد حمایت روسیه مخالفت نکند. در جنوب‌شرق، روسیه تعهد مشابهی درباره امتیازهای مورد حمایت بریتانیا پذیرفت و منطقه میان این دو حوزه نیز ظاهراً برای رقابت آزاد باقی ماند.

آنچه میان دو قدرت موضوع تعیین حوزه‌های نفوذ و امتیاز قرار گرفت، راه‌آهن، بانک، تلگراف، راه‌ها، حمل‌ونقل، تجارت، وام‌ها و منابع درآمدی ایران بود. نشان می‌دهد که چگونه می‌توان بدون جابه‌جایی رسمی مرزها، اختیار اقتصادی و سیاسی یک کشور را محدود کرد.

گزارش اخیر مرکز اسناد انقلاب اسلامی با عنوان «قرارداد ۱۹۰۷ و اهداف ژئوپلیتیکی قدرت‌های خارجی» بر وجه مهمی از این ماجرا تأکید می‌کند: این قرارداد فقط پایان یک رقابت منطقه‌ای نبود، بلکه بخشی از گذار روسیه و بریتانیا از رقابت سنتی به موازنه‌ای تازه در برابر قدرت رو به گسترش آلمان بود. البته ایران و افغانستان و تبت، در جریان بیش از یک سال مذاکره، از تصمیم‌هایی که درباره آنها گرفته می‌شد، مطلع نبودند. …