روایت یک سال فعالیت فرهنگی در دانشگاه‌ها

افزایش ارتباط مستقیم با تشکل‌های دانشجویی

یکی از بخش‌های قابل توجه کارنامه معاونت فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، برگزاری نشست‌های متعدد با نمایندگان تشکل‌های دانشجویی و دبیران اتحادیه‌های اسلامی است.

در همین راستا، وزیر علوم در آبان ۱۴۰۳ با نمایندگان بسیج دانشجویی، اتحادیه‌های تشکل‌های اسلامی و برخی تشکل‌های دانشگاه‌های تهران دیدار کرد. همچنین در اسفند ۱۴۰۳ نشستی با نمایندگان تشکل‌های اسلامی دانشجویان از طیف‌های مختلف سیاسی، همراه با ضیافت افطار، برگزار شد و در آبان ۱۴۰۴ نیز نشست دیگری با حضور نمایندگان تشکل‌های دانشجویی به مناسبت روز دانشجو در دستور کار قرار گرفت.

در سطح معاونت فرهنگی نیز شورای مشورتی دبیران اتحادیه‌های تشکل‌های اسلامی فعال بوده است. دیدار و گفت‌وگو با دبیران اتحادیه‌ها، بازدید از دفاتر تشکل‌های دانشجویی، برگزاری جلسات با نمایندگان تشکل‌ها و پیگیری مسائل و شکایت‌های آنان از جمله اقداماتی است که در گزارش عملکرد ثبت شده است.

از جمله اقدامات این بخش، برگزاری جلسات متعدد برای بررسی شکایت دانشجویان درباره انتخابات مجمع اتحادیه جامعه اسلامی دانشجویان و همچنین نشست با دبیران جدید اتحادیه‌ها برای آشنایی مدیران با آنان و بررسی مسائل مورد نظر تشکل‌ها بوده است.

این در حالی است که نشست‌های معاونت، مدیران کل فرهنگی و اجتماعی و دبیرخانه هیأت نظارت تنها به موارد ثبت‌شده در این فهرست محدود نبوده و جلسات دیگری با تشکل‌های دانشگاه‌های مختلف و دبیران تشکل‌ها برگزار شده است.

تشکل های اسلامی دانشجویی به عنوان یکی از ارکان مهم فعالیت‌های فرهنگی، سیاسی و اجتماعی در دانشگاه‌ها، نقش موثری در جهت‌دهی افکار عمومی تربیت نیروی انسانی متعهد و ارتقای مشارکت دانشجویان ایفا می‌کند در دولت چهارم با رویکرد حمایت‌گرانه، زمینه فعالیت گسترده‌تر این تشکل‌ها فراهم شده است و هم اکنون چهار اتحادیه رسمی تشکل‌های اسلامی دانشجویی در دانشگاه‌های زیر مجموعه وزارت علوم فعال هستند.

میزان حمایت مالی از تشکل‌های اسلامی دانشجویی در سال ۱۴۰۳ نسبت به سال ۱۴۰۲ بیش از ۴۲ درصد رشد داشته است. همچنین میزان حمایت در ۹ ماهه اول ۱۴۰۴ نیز نسبت به سال قبل از آن نیز ۳۹ درصد رشد داشته است.

وضعیت تشکل‌های دانشجویی؛ ۲۴۴ دفتر فعال

بر اساس آمار ارائه‌شده، در مجموع ۲۴۴ دفتر تشکل دانشجویی فعال در دانشگاه‌های تحت پوشش وزارت علوم وجود دارد. از این تعداد، ۱۰۷ دفتر متعلق به بسیج دانشجویی، ۹۸ دفتر مربوط به اتحادیه‌های دانشجویی و ۳۹ دفتر مربوط به سایر تشکل‌هاست.

در مقابل، ۶۸ دفتر در وضعیت بدون فعالیت قرار دارند و سه دفتر نیز لغو مجوز شده‌اند.

در میان اتحادیه‌های تشکل‌های اسلامی نیز جامعه اسلامی دانشجویان دارای ۸۰ دفتر، انجمن‌های اسلامی دانشجویان مستقل دارای ۶۲ دفتر، دفتر تحکیم وحدت دارای ۳۵ دفتر و جنبش عدالتخواه دانشجویی دارای ۲۳ دفتر است.

مقایسه روند سال‌های گذشته نشان می‌دهد تعداد تشکل‌های دانشجویی فعال از ۳۱۷ تشکل در سال ۱۳۹۸ به ۲۴۴ تشکل در سال ۱۴۰۳ رسیده است؛ در عین حال، پس از رسیدن تعداد تشکل‌های فعال به ۲۴۲ مورد در سال‌های ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱، این رقم در سال ۱۴۰۳ به ۲۴۴ مورد افزایش یافته است.

نظارت بر انتخابات تشکل‌ها و ساماندهی هیأت‌های نظارت

بخش دیگری از عملکرد معاونت فرهنگی و اجتماعی به نظارت بر انتخابات اتحادیه‌های تشکل‌های اسلامی اختصاص داشته است.

در سال ۱۴۰۳، انتخابات دفتر تحکیم وحدت، اتحادیه انجمن‌های اسلامی دانشجویان مستقل، اتحادیه جامعه اسلامی دانشجویان و جنبش عدالتخواه دانشجویی با حضور نمایندگان وزارت علوم به عنوان ناظر برگزار شد.

این روند در سال ۱۴۰۴ نیز ادامه یافت و انتخابات دفتر تحکیم وحدت، اتحادیه انجمن‌های اسلامی دانشجویان مستقل، اتحادیه جامعه اسلامی دانشجویان و جنبش عدالتخواه دانشجویی تحت نظارت وزارت علوم برگزار شد.

در حوزه هیأت‌های نظارت دانشگاه‌ها نیز از ابتدای دولت چهاردهم تا پایان سال ۱۴۰۳، احکام انتصاب ۱۸ نفر از نمایندگان وزیر در هیأت‌های نظارت دانشگاه‌ها صادر شده است. در ۹ ماهه نخست سال ۱۴۰۴ نیز احکام انتصاب یا تمدید حکم ۴۰ نفر صادر و برای برخی نمایندگان قبلی نیز تقدیرنامه صادر شده است.

استفاده از ظرفیت تشکل‌ها در سیاستگذاری فرهنگی

یکی از محورهای مورد تأکید، تلاش برای افزایش مشارکت تشکل‌های دانشجویی در برنامه‌ریزی‌های معاونت فرهنگی وزارت علوم است.

در همین راستا، «شورای مشاوران حوزه معاونت فرهنگی» با حضور مدیران معاونت و دبیران تشکل‌های اسلامی برگزار شده است. هدف از این جلسات، استفاده از ظرفیت تشکل‌های دانشجویی در برنامه‌ریزی و افزایش تعامل میان بدنه مدیریتی وزارت علوم و تشکل‌های دانشجویی اعلام شده است.

همچنین معاونت فرهنگی اقدام به گردآوری و تدوین گزارش‌های موضوعی درباره رویدادهای مهم دانشجویی کرده است؛ از جمله گزارش دیدار رمضانی دانشجویان و فعالان تشکل‌های دانشجویی با رهبر انقلاب، گزارش عملکرد وزارت علوم و دانشگاه‌ها درباره حوادث غزه، طوفان الاقصی و تحولات لبنان و سوریه و نیز گزارش جامع فعالیت دانشگاه‌ها در روز دانشجو.

گزارش عملکرد روز دانشجو در سال ۱۴۰۳ در قالب مجموعه‌ای ۳۷۵ صفحه‌ای تهیه شده که اقدامات ستادی معاونت فرهنگی، اقدامات دانشگاه‌ها، دیدار رئیس‌جمهور و داده‌های آماری و مقایسه‌ای سال‌های گذشته را دربر گرفته است.

کانون‌های فرهنگی، هنری، اجتماعی و مذهبی؛ سهم بالای برنامه‌های دینی

در حوزه کانون‌های فرهنگی، هنری، اجتماعی و مذهبی دانشجویان نیز بخش قابل توجهی از فعالیت‌های معاونت فرهنگی به ثبت و حمایت از برنامه‌های این کانون‌ها اختصاص داشته است.

بر اساس آمار گزارش، از مجموع برنامه‌های کانون‌ها، ۴۳ درصد فعالیت‌ها در حوزه دینی و مذهبی، ۲۳ درصد فرهنگی، ۱۵ درصد اجتماعی و ۱۹ درصد ادبی و هنری بوده است.

این ترکیب نشان می‌دهد برنامه‌های دینی و مذهبی همچنان بزرگ‌ترین سهم را در فعالیت کانون‌های فرهنگی دانشجویی داشته‌اند؛ در کنار آن، فعالیت‌های فرهنگی، اجتماعی، ادبی و هنری نیز بخش قابل توجهی از زیست فرهنگی دانشگاه‌ها را تشکیل داده‌اند.

جشنواره ملی رویش؛ تداوم حمایت از فعالیت‌های فرهنگی دانشجویان

«جشنواره ملی رویش» یکی از رویدادهای محوری حوزه کانون‌های فرهنگی، هنری، اجتماعی و مذهبی دانشگاه‌هاست که در این دوره نیز ادامه یافته است.

مقایسه دوره‌های یازدهم و دوازدهم جشنواره از نظر تعداد دانشگاه‌های شرکت‌کننده، آثار دریافت‌شده، آثار برگزیده و غرفه‌های ارائه‌شده، نشان می‌دهد جشنواره رویش همچنان یکی از مهم‌ترین بسترهای ارائه و ارزیابی فعالیت‌های فرهنگی دانشجویان بوده است.

همچنین برگزاری کمیته‌های مشورتی برای دوره‌های جشنواره و نشست با دبیران کانون‌های فرهنگی از دیگر اقدامات صورت گرفته در یک سال گذشته است. در این چارچوب، نشست دبیران شورای هماهنگی کانون‌های دانشگاه‌های تهران، نشست دبیران کانون‌های سراسر کشور، کمیته مشورتی رویش و نشست کارشناسان کانون‌ها برگزار شده است.

حمایت از فعالیت‌های علمی و انجمن‌های علمی دانشجویی

بخش دیگری از عملکرد معاونت فرهنگی به انجمن‌های علمی دانشجویی اختصاص دارد. بر اساس داده‌های موجود، انجمن‌های علمی دانشجویی در گروه‌های مختلف آموزشی فعال بوده‌اند.

از مجموع انجمن‌های علمی، ۲۹۵۲ انجمن در حوزه علوم انسانی، معادل ۳۵ درصد؛ ۲۸۹۷ انجمن در حوزه فنی و مهندسی، معادل ۳۴ درصد؛ ۱۴۹۶ انجمن در علوم پایه، علوم زیستی و بهداشتی، معادل ۱۸ درصد فعالیت داشته‌اند. سهم هنر و معماری ۵ درصد، کشاورزی ۵ درصد، دامپزشکی ۲ درصد و علوم ورزشی و تربیت بدنی یک درصد گزارش شده است.

از نظر نوع برنامه نیز بیشترین فعالیت انجمن‌های علمی در حوزه «آموزشی و رویداد» بوده است؛ این حوزه با ۲۶ هزار و ۵۱۶ برنامه و سهم ۵۲ درصدی در صدر قرار دارد. پس از آن، برنامه‌های نوآوری، فناوری و اجتماعی با ۱۵ درصد، پژوهشی، کارآفرینی و اختراع با ۱۵ درصد، محتوای دیجیتال با ۱۱ درصد و نشریه و کتاب با ۷ درصد قرار دارند.

این آمار بیانگر آن است که فعالیت انجمن‌های علمی تنها به برنامه‌های آموزشی محدود نمانده و موضوعاتی مانند پژوهش، کارآفرینی، اختراع، فناوری، نوآوری و تولید محتوای دیجیتال نیز بخش مهمی از فعالیت‌های آنان را تشکیل داده است.

برگزاری جشنواره‌ها و رویدادهای فرهنگی، هنری و علمی

در کارنامه معاونت فرهنگی وزارت علوم دولت چهاردهم، مجموعه‌ای از جشنواره‌ها و رویدادهای ملی و بین‌المللی نیز دیده می‌شود.

از جمله این رویدادها می‌توان به جشنواره سراسری قرآن و عترت دانشجویان، جشنواره ملی پایان‌نامه‌های دینی و قرآنی دانشجویان، نمایشگاه بین‌المللی قرآن کریم، طرح فرآیند زیارتی «اِفرا»، طرح راهیان قرآنی و حضور استادان دانشگاه و همچنین جشنواره‌ها و برنامه‌های فرهنگی و هنری اشاره کرد.

در حوزه ادبی و هنری نیز جشنواره ملی پروین اعتصامی، آیین اعطای نشان ملی فداکاری، جشنواره بین‌المللی فیلم و عکس امید و دیگر رویدادهای فرهنگی و هنری در گزارش عملکرد مورد توجه قرار گرفته‌اند.

توسعه ارتباط با کانون‌ها و شوراهای هماهنگی

در دولت چهاردهم، ارتباط معاونت فرهنگی وزارت علوم با کانون‌های فرهنگی و شوراهای هماهنگی دانشجویان نیز در قالب نشست‌های دوره‌ای دنبال شده است.

بر همین اساس، از آذر ۱۴۰۳ تا آذر ۱۴۰۴ مجموعه‌ای از نشست‌ها با دبیران شورای هماهنگی دانشگاه‌های تهران، دبیران شورای هماهنگی کانون‌ها در سراسر کشور، کارشناسان کانون‌ها، مدیران فرهنگی دانشگاه‌ها و دبیران شوراهای هماهنگی دانشجویان برگزار شده است.

همچنین دیدار دانشجویان با رهبر انقلاب، دیدار رمضانی دانشجویان با وزیر علوم، اردوی فرهنگی «نبض ایران»، نشست‌های مرتبط با جشنواره رویش و دیدار دانشجویان با رئیس‌جمهور در برنامه این دوره قرار داشته است.

توجه به برنامه‌های اجتماعی و مسئولیت اجتماعی دانشجویان

یکی دیگر از محورهای جدیدتر فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی، حرکت به سمت برنامه‌های اجتماعی و تجربه‌محور است.

در گزارش، طرح «ریشت شهری دانشجویان، نشاط‌آفرینی و هویت‌سازی» و برنامه‌های فرهنگی ـ علمی در این زمینه مطرح شده است. همچنین طرحی برای برگزاری تورهای فرهنگی ـ علمی در سطح استان‌ها پیش‌بینی شده که در آن انتخاب ۴۵۰ دانشجو، تقسیم آنان در ۹ گروه ۵۰ نفره و برگزاری ۹ تور فرهنگی ـ علمی مورد توجه قرار گرفته است.

در کنار تورها، برگزاری کارگاه‌های آموزشی برای آشنایی دانشجویان با مراحل ثبت سازمان‌های مردم‌نهاد جوانان و پیگیری تشکیل پرونده و ثبت سمن‌ها نیز پیش‌بینی شده است.

این برنامه نشان می‌دهد معاونت فرهنگی وزارت علوم در کنار فعالیت‌های سنتی فرهنگی، به دنبال پیوند دادن فعالیت دانشجویی با مشارکت اجتماعی، تجربه میدانی و تشکیل سازمان‌های مردم‌نهاد نیز بوده است.

توجه به فعالیت‌های نوآورانه و مهارت‌محور

در بخش دیگری از فعالیت‌های معاونت فرهنگی وزارت علوم، برنامه‌هایی با محوریت فناوری، بازی، نقش‌آفرینی و حمایت از گروه‌های دانشجویی دیده می‌شود.

در یکی از رویدادهای ثبت‌شده، ۴۸۵ نفر در بخش لیگ‌های رقابتی ثبت‌نام کردند، ۲۷۰ نفر در هشت کارگاه آموزشی حضور داشتند، ۴۰۰ نفر در رویداد آموزشی نقش‌آفرینی شرکت کردند و ۲۰ گروه دانشجویی در فرایند منتورینگ قرار گرفتند.

این رویکرد نشان‌دهنده تلاش برای عبور از قالب‌های صرفاً سخنرانی و همایش و حرکت به سمت برنامه‌های تعاملی، رقابتی، مهارت‌محور و مبتنی بر کار گروهی دانشجویان است.

برنامه‌های ملی فرهنگی و موضوعی

در کنار فعالیت‌های جاری دانشگاه‌ها، معاونت فرهنگی وزارت علوم اجرای مجموعه‌ای از برنامه‌های ملی و موضوعی را نیز دنبال کرده است. برنامه‌های مرتبط با ماه رمضان، جشنواره‌ها و رویدادهای قرآنی، طرح‌های فرهنگی ـ علمی، اردوهای فرهنگی و برنامه‌های ملی از جمله محورهای این بخش بوده‌اند.

در حوزه فعالیت‌های دینی و قرآنی نیز جشنواره سراسری قرآن و عترت دانشجویان و برنامه‌های مرتبط با آن در شمار اقدامات شاخص قرار گرفته است و گزارش عملکرد، آمار دوره‌های مختلف این جشنواره را نیز مقایسه کرده است.

تقویت شبکه مدیران و کارشناسان فرهنگی دانشگاه‌ها

معاونت فرهنگی وزارت علوم دولت چهاردهم علاوه بر ارتباط با دانشجویان، در این دوره برنامه‌هایی برای ارتباط و هم‌افزایی میان مدیران و کارشناسان فرهنگی دانشگاه‌ها نیز داشته است.

برگزاری اجلاس معاونان فرهنگی و اجتماعی دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی، نشست سالانه مدیران فرهنگی و اجتماعی و همایش سراسری کارشناسان فرهنگی و اجتماعی از جمله این برنامه‌هاست.

هدف این نشست‌ها را می‌توان در تبادل تجربه، هماهنگی برنامه‌های فرهنگی و انتقال سیاست‌ها و تجربه‌های دانشگاه‌ها به یکدیگر جست‌وجو کرد.

جمع‌بندی؛ کارنامه‌ای با محوریت مشارکت دانشجو

بررسی مجموعه اقدامات ثبت‌شده در گزارش عملکرد معاونت فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم نشان می‌دهد رویکرد فرهنگی دولت چهاردهم در دانشگاه‌ها بر چند محور اصلی استوار بوده است: تقویت ارتباط با تشکل‌های دانشجویی، افزایش مشارکت دانشجویان در فرایندهای فرهنگی، توسعه فعالیت کانون‌ها و انجمن‌های علمی، تداوم جشنواره‌های ملی و فرهنگی، تقویت برنامه‌های دینی و مذهبی، توسعه فعالیت‌های اجتماعی و مهارت‌محور و ایجاد شبکه ارتباطی میان مدیران فرهنگی دانشگاه‌ها.

در حوزه تشکل‌های دانشجویی، برگزاری جلسات مستقیم با وزیر علوم و معاونت فرهنگی، فعال بودن ۲۴۴ دفتر، نظارت بر انتخابات اتحادیه‌ها و صدور احکام نمایندگان وزیر در هیأت‌های نظارت از مهم‌ترین اقدامات ثبت‌شده است.

در حوزه انجمن‌های علمی نیز گستره فعالیت‌ها از برنامه‌های آموزشی تا پژوهش، کارآفرینی، فناوری، نوآوری و تولید محتوای دیجیتال امتداد یافته است؛ به‌گونه‌ای که ۵۲ درصد برنامه‌های ثبت‌شده انجمن‌های علمی در بخش آموزشی و رویداد قرار داشته و بخش‌های پژوهشی، کارآفرینی، نوآوری و فناوری نیز سهم قابل توجهی داشته‌اند.

در مجموع، کارنامه ارائه‌شده از سوی معاونت فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم در دولت چهاردهم، تصویری از تلاش برای فعال‌تر کردن زیست فرهنگی دانشگاه، افزایش ارتباط مستقیم با دانشجویان و تشکل‌ها و گسترش دامنه فعالیت‌ها از برنامه‌های فرهنگی سنتی به سمت فعالیت‌های اجتماعی، علمی، فناورانه و مشارکت‌محور ارائه می‌کند.