آخرین اخبار - امنیت زیست‌محیطی

حسین قیدر / موضوع گازهای همراه نفت تنها یک مسئله فنی یا صنعتی نیست؛ بلکه به اقتصاد انرژی، امنیت عرضه سوخت، کاهش آلودگی زیست‌محیطی، توسعه صنایع پایین‌دستی و حتی درآمدهای ارزی کشور ارتباط مستقیم دارد. هر مترمکعب گاز همراهی که به جای جمع‌آوری و فرآورش، سوزانده شود یا بدون استفاده باقی بماند، در واقع بخشی از ثروت ملی است که فرصت تبدیل شدن به برق، محصول صنعتی یا درآمد اقتصادی را از دست می‌دهد.در سال‌هایی که کشور با چالش ناترازی انرژی، افزایش مصرف گاز، کمبود برق در فصل گرم و محدودیت تأمین خوراک برخی صنایع روبه‌رو بوده است، اهمیت استفاده حداکثری از منابع موجود بیش از گذشته نمایان شده است. در چنین شرایطی، بسیاری از کارشناسان معتقدند گازهای همراه نفت می‌توانند یکی از حلقه‌های مهم در کاهش بخشی از این ناترازی باشند؛ حلقه‌ای که هنوز ظرفیت‌های آن به‌طور کامل فعال نشده است. ثروتی که سال‌ها در مشعل‌ها سوختدر بسیاری از میادین نفتی، به‌ویژه میادین قدیمی، زیرساخت‌های لازم برای جمع‌آوری کامل گازهای همراه از ابتدا طراحی نشده بود. در نتیجه، بخشی از این گازها به مشعل‌ها هدایت و سوزانده می‌شدند؛ فرآیندی که در صنعت نفت با عنوان «فلرینگ» شناخته می‌شود. این روش در گذشته به دلیل محدودیت فناوری یا نبود توجیه اقتصادی رایج‌تر بود، اما امروزه در جهان به عنوان یکی از مصادیق اتلاف منابع و تولید آلودگی شناخته می‌شود.گاز همراه نفت تنها یک سوخت ساده نیست. این گاز ترکیبی از مواد ارزشمند هیدروکربوری است که می‌تواند پس از فرآورش به خوراک صنایع مختلف تبدیل شود. در بسیاری از کشورها، شرکت‌های نفتی تلاش می‌کنند تا میزان فلرینگ را به حداقل برسانند، زیرا هر واحد گاز جمع‌آوری شده می‌تواند درآمد جدیدی ایجاد کند.در ایران نیز طی سال‌های اخیر پروژه‌های مختلفی برای جمع‌آوری گازهای همراه تعریف شده است. توسعه تأسیسات فرآورش، احداث خطوط انتقال و مشارکت بخش خصوصی در برخی پروژه‌ها بخشی از این اقدامات بوده است. با این حال، حجم میادین نفتی، گستردگی زیرساخت‌ها و نیاز به سرمایه‌گذاری سنگین باعث شده فرآیند بهره‌برداری کامل از این منابع همچنان زمان‌بر باشد.از سوی دیگر، برخی میدان‌های نفتی در مناطق دورافتاده قرار دارند و انتقال گاز از آنها نیازمند احداث شبکه‌های گسترده جمع‌آوری و انتقال است. این مسئله هزینه سرمایه‌گذاری را افزایش می‌دهد و در برخی موارد اجرای پروژه‌ها را با تأخیر مواجه می‌کند. با این وجود، افزایش ارزش انرژی و نیاز روزافزون کشور به منابع جدید سوخت، اهمیت اقتصادی این سرمایه‌گذاری‌ها را بیشتر کرده است.

از مشعل تا نیروگاه؛ ظرفیتی برای کاهش ناترازی انرژی

یکی از مهم‌ترین کاربردهای گاز همراه نفت، تولید برق است. در سال‌های اخیر، ناترازی میان تولید و مصرف برق به یکی از چالش‌های اصلی اقتصاد ایران تبدیل شده است. رشد مصرف، توسعه صنایع، افزایش استفاده از تجهیزات سرمایشی و محدودیت سرمایه‌گذاری در برخی زیرساخت‌های تولید برق موجب شده شبکه برق در برخی فصول با فشار بیشتری روبه‌رو شود.در چنین شرایطی، گازهای همراه نفت می‌توانند به عنوان یک منبع مکمل مورد استفاده قرار گیرند. ایجاد نیروگاه‌های مقیاس کوچک در نزدیکی میادین نفتی یا انتقال گاز جمع‌آوری‌شده به نیروگاه‌های موجود، یکی از راهکارهایی است که در بسیاری از کشورها تجربه شده است. این رویکرد علاوه بر کاهش هدررفت انرژی، می‌تواند بخشی از نیاز برق مناطق نفت‌خیز را نیز تأمین کند.مزیت دیگر استفاده از گاز همراه در تولید برق، کاهش وابستگی به سوخت‌های مایع است. در دوره‌هایی که محدودیت تأمین گاز طبیعی برای نیروگاه‌ها وجود دارد، استفاده از نفت‌گاز و سوخت‌های مایع افزایش پیدا می‌کند؛ موضوعی که هم هزینه اقتصادی بیشتری دارد و هم آثار زیست‌محیطی قابل توجهی ایجاد می‌کند. جمع‌آوری و بهره‌برداری از گازهای همراه می‌تواند بخشی از این فشار را کاهش دهد.البته استفاده از این گازها در تولید برق نیازمند زیرساخت‌های فنی مناسب است. کیفیت و ترکیب گاز همراه در میادین مختلف متفاوت است و برای استفاده بهینه باید فرآورشو آماده‌سازی لازم انجام شود. همچنین توسعه شبکه انتقال و اتصال به نیروگاه‌ها نیازمند سرمایه‌گذاری و برنامه‌ریزی بلندمدت است.با این حال، بسیاری از کارشناسان معتقدند که ارزش اقتصادی برق تولیدشده از گازهای همراه تنها بخشی از مزیت این پروژه‌هاست. کاهش اتلاف انرژی، کاهش انتشار آلاینده‌ها، افزایش بهره‌وری میادین نفتی و آزادسازی بخشی از منابع گاز طبیعی برای مصارف دیگر، مزایایی هستند که باید در ارزیابی اقتصادی این پروژه‌ها مورد توجه قرار گیرند. حلقه مفقوده ارزش افزوده؛ از گاز خام تا محصولات صنعتیشاید مهم‌ترین ظرفیت گازهای همراه نفت، استفاده از آنها به عنوان خوراک صنایع پایین‌دستی باشد. گاز طبیعی فقط یک سوخت نیست؛ ماده اولیه تولید صدها محصول صنعتی و شیمیایی است. از متانول و آمونیاک گرفته تا انواع مواد شیمیایی، پلاستیک‌ها، رزین‌ها و محصولات پتروشیمی، همگی می‌توانند از منابع گازی تولید شوند.به همین دلیل بسیاری از کشورهای دارای منابع هیدروکربوری تلاش کرده‌اند به جای صادرات مواد خام یا سوزاندن گازهای همراه، آنها را وارد زنجیره ارزش کنند. هرچه گاز بیشتری به محصول نهایی تبدیل شود، ارزش افزوده بیشتری در داخل کشور ایجاد خواهد شد.در ایران نیز توسعه صنایع پتروشیمی طی دهه‌های گذشته گام مهمی در این مسیر بوده است، اما هنوز ظرفیت‌های قابل توجهی برای تکمیل زنجیره ارزش وجود دارد. بخشی از گازهای همراه می‌توانند خوراک صنایع پتروشیمی موجود را تأمین کنند و بخشی دیگر در پروژه‌های جدید مورد استفاده قرار گیرند.علاوه بر این، جمع‌آوری گازهای همراه می‌تواند به توسعه صنایع در مناطق نفت‌خیز کمک کند. ایجاد واحدهای فرآورش، نیروگاه‌ها، صنایع پتروشیمی و صنایع وابسته نه تنها ارزش افزوده بیشتری ایجاد می‌کند، بلکه به اشتغال و توسعه اقتصادی مناطق نیز کمک خواهد کرد.با این حال، تحقق این هدف نیازمند رفع چند مانع مهم است. نخستین مانع، تأمین مالی پروژه‌های جمع‌آوری و فرآورش گازهای همراه است. این پروژه‌ها معمولاً سرمایه‌بر هستند و بازگشت سرمایه آنها به زمان نیاز دارد. دومین مانع، دسترسی به فناوری‌های روز برای فرآورش و بهره‌برداری بهینه از این گازهاست. سومین مانع نیز ضرورت ایجاد ثبات در سیاست‌های سرمایه‌گذاری و توسعه انرژی است تا بخش خصوصی بتواند با اطمینان بیشتری وارد این حوزه شود.از منظر زیست‌محیطی نیز جمع‌آوری گازهای همراه اهمیت فراوانی دارد. کاهش فلرینگ به معنای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و آلاینده‌های هواست. در دنیایی که استانداردهای زیست‌محیطی روزبه‌روز سخت‌گیرانه‌تر می‌شود، حرکت به سمت استفاده بهینه از این منابع نه تنها یک انتخاب اقتصادی، بلکه یک ضرورت محیط‌زیستی نیز محسوب می‌شود.در نهایت، گاز همراه نفت را نمی‌توان صرفاً محصول جانبی استخراج نفت دانست. این گاز در واقع یک منبع مستقل انرژی و ماده اولیه صنعتی است که می‌تواند در خدمت توسعه اقتصادی قرار گیرد. هرچه میزان جمع‌آوری و بهره‌برداری از آن افزایش یابد، فرصت‌های بیشتری برای تولید برق، توسعه صنایع، کاهش آلودگی و افزایش درآمدهای اقتصادی ایجاد خواهد شد.ایران به عنوان یکی از بزرگ‌ترین دارندگان ذخایر نفت و گاز جهان، ظرفیت آن را دارد که از گازهای همراه نفت به عنوان یکی از ابزارهای تقویت امنیت انرژی و توسعه زنجیره ارزش استفاده کند. تحقق این هدف نیازمند سرمایه‌گذاری، فناوری، برنامه‌ریزی بلندمدت و نگاه اقتصادی به منابعی است که سال‌ها بخشی از آنها در مشعل‌ها سوخته‌اند.امروز در شرایطی که هر واحد انرژی ارزش بیشتری پیدا کرده و اقتصاد به دنبال راه‌های افزایش بهره‌وری است، گاز همراه نفت دیگر یک محصول فرعی نیست؛ ثروتی است که اگر به برق، خوراک صنعتی و محصولات با ارزش افزوده تبدیل شود، می‌تواند سهم مهمی در رشد اقتصادی، توسعه صنعتی و پایداری انرژی کشور ایفا کند.