[رضا غلامی] دعوتی برای نجات آگاهی

واقعیت این است که کتاب همچنان یکی از بنیادین‌ترین عوامل تربیت، تعالی و رشد انسان در ابعاد مختلف فردی و اجتماعی باقی مانده است؛ ابزاری بی‌بدیل که عمق اندیشه را شکل می‌دهد و واژگانِ زیستن را به ما می‌آموزد. با وجود این حقیقت انکارناپذیر، نگاهی به روند تحولات اجتماعی نشان می‌دهد که تغییر در سبک زندگی، دهه‌هاست کتاب را از متن زندگی روزمره اقشار تحصیل‌کرده و فرهنگی به حاشیه رانده و به گوشه زندگی هل داده است.

اما بحران به همین جا ختم نشده است. هجمه پرشتاب فناوری‌های ارتباطاتی و اطلاعاتی و در سال‌های اخیر ظهور خیره‌کننده فناوری‌های هوش مصنوعی، فراتر از هل دادن، کار را به جایی رسانده که کتاب را در شرایط انزوا قرار داده است. امروز کتاب در سبد مصرفی بسیاری از خانواده‌ها حکم میهمانی غریب را دارد که فقط نامی از او برده می‌شود.

با وجود این، من جزو کسانی نیستم که چشم بر فرصت‌های فناوری‌های جدید و خدمات بی‌نظیر آن‌ها به زندگی، دانش و تفکر بشر ببندم. ابزارهای مدرن ظرفیت‌های شگرفی برای وسعت بخشیدن به افق دید ما ایجاد کرده‌اند. 

اما مایه تأسف است که آمدن این فناوری‌ها بدون پیوست فرهنگی و بدون آموزش نحوه استفاده درست از آن‌ها رخ داده است. بخشی از این پدیده نامبارک را البته باید به حساب غافلگیری دردناک ما از ورود و رشد برق‌آسای این فناوری‌ها گذاشت؛ غافلگیری‌ای که مجال اندیشیدن، بومی‌سازی و هضم فرهنگی را از ما سلب کرد.

امروز به جای آنکه فناوری در خدمت عمق‌بخشی به مطالعه باشد، ما را به جای مطالعه، مشغول مشاهده و استماع چیزهایی در فضای مجازی کرده است؛ محتواهایی زرد و سطحی که نه تنها فایده‌مندی کافی ندارند و بیشتر به ارضای هیجانات و احساسات زودگذر می‌پردازند، بلکه سیلابی بنیان‌کن از اطلاعات درست و نادرست، فیک و راستی‌آزمایی‌نشده را روانه مغزهایی می‌کنند که قدرت غربالگری آن، متأسفانه برای بیشتر ما وجود ندارد. ما در باتلاقِ «توهمِ دانستن» غرق شده‌ایم، بدون آنکه واقعاً چیزی بدانیم. …