روزی که تنباکو، قدرت رسمی را به سُخره گرفت - تسنیم

به گزارش خبرگزاری تسنیم؛ فتوای آیت‌الله میرزای شیرازی درباره تنباکو را معمولاً در چارچوب یک واقعه سیاسی این­گونه روایت کرده‌ایم که امتیاز انحصاری تنباکو واگذار شد، مخالفت‌هایی شکل گرفت، حکم تحریم صادر شد و حکومت از تصمیم خود عقب نشست. این روایت در جای خود درست است، اما همه ماجرا را را توضیح نمی‌دهد، چرا که مسئله مهم‌تر آن است که مصرف نکردن تنباکو، به کنشی اثرگذار  بر قدرت سیاسی تبدیل شد.

سیاست را اگر در دولت و فرمان‌های رسمی جست‌وجو کنیم، بخش اعظمی از معنای این واقعه پنهان می‌ماند. سیاست گاهی در خانه، بازار و عادت‌های روزانه مردم شکل می‌گیرد و فتوای حکم تنباکوی میرزای شیرازی از همین مسیر اثر گذاشت،یعنی حکم مستقیماً به ساختار قدرت حمله نکرد،بلکه رفتار مردم را تغییر داد و همین تغییر رفتار، تصمیم سیاسی را با مانع روبه‌رو کر و  به همین دلیل، شاید تعبیر دقیق‌تر برای فهم این رخداد ،سیاست امتناع باشد.

جامعه برای تغییر یک تصمیم سیاسی، تنها به دنبال به دست گرفتن قدرت نیست، و ممکن است گاهی از مشارکت در بخشی از یک مناسبات اقتصادی خودداری می‌کند. باید بدانیم که قدرت همیشه با انجام دادن عمل نمی‌کند و گاهی توانایی انجام ندادن، وقتی جمعی و هماهنگ شود به قدرتی واقعی تبدیل می‌شود. بنابراین، مردم در واقعه تنباکو چیزی را فتح نکردند و فقط از انجام کاری عادی دست کشیدند.

قدرت سیاسی می‌تواند فرمان صادر کند، اما صدور فرمان با تولید اطاعت یکی نیست و میان این دو فاصله‌ای وجود دارد که در ماجرای تنباکو آشکار شد. دولت ابزارهای رسمی قدرت را داشت، اما مرجعیت از سرمایه‌ای عظیم بنام اعتماد مردم برخوردار بود که دولت نمی‌توانست با ابزار اداری تولید کند. از همین رو، مردم حکم میرزای شیرازی را معتبر می‌دانستند چون که به مرجعیت اعتماد داشتند.

فتوای تنباکو نمونه‌ای روشن از قدرت غیرقهری است. هیچ دستگاه اجرایی در خانه‌های مردم حاضر نشد تا قلیان‌ها را جمع کند و حکم فقط از راه رابطه‌ای اجتماعی میان مرجعیت و مردم به رفتار تبدیل شد. بنابراین، قدرت اجتماعی را نمی‌توان فقط با ابزارهای رسمی سنجید وگاهی نهادی که فاقد نیروی نظامی و اداری است، به دلیل اعتبار اجتماعی خود می‌تواند رفتار عمومی را تغییر دهد. …