پشت نام رازی چه کسی ایستاده است؟ روایت یک پزشکی‌نامه کهن فارسی

تشکیک در انتساب به رازی و شواهد

نخستین نکته‌ای که در مواجهه با این اثر جلب نظر می‌کند، دوگانگی در هویت مؤلف است. راست آن است در حالی که شماری از پزشکی‌نامه‌های نارازی‌نوشته در بسیاری فهرست‌نویسیهای خطی و برخی شناسنامه‌های کتابهای بازار نشر طی دهه‌های گذشته در ایران و دیگر اقالیم عربی و غربی نام محمد بن زکریا را دارد که به راستی از او نبوده است. پس سبب داوری نادرست درباره او و کارنامه نوشتاری‌اش و دیرازود فروریزانی تلاش‌های پژوهشگران و آلودگی اذهان مخاطبان می‌شود. انتساب قطعی این اثر به رازی نیز رویکردهای بازاریانه و اشتباه در استناد به مکتب طبی مولف است. چرا که رازی آثار اصلی خود را بدون استثناء عربی نوشت. پس هیچگاه همچون ابوریحان بیرونی، ابن‌سینا، سهروردی و امثال آنها رساله‌ای هم به فارسی نداشت.

جلال متینی (۱۳۰۷-۱۴۰۴ش) استاد و ریاست سابق دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد در بخشی از مقدمه‌ای اختصاصی همین ویراسته این گونه نوشته است: «این توضیح را بیفزایم که در نسخه خطی مورد بحث نه نام کتاب ذکر شده است، نه نام مترجم، نه نام کاتب و نه محل کتابت نسخه، در تاریخ کتابت نسخه که ۶۴۰ ه. ق نوشته شده نیز تردید وجود دارد. و اما درباره اینکه کتاب مورد بحث ما در چه قرنی نوشته شده است، با اینکه این کتاب از آثار قرن چهارم هجری است، البته به ضرس قاطع نمی توان اظهار نظر کرد؛ زیرا اسلوب نگارش آثار منثور قرن چهارم و پنجم که به دست ما رسیده است، تابع سلیقه مؤلف هر کتاب بوده است. چه نثر فارسی در این دو قرن دوران ابتدایی خود را می گذرانده و هنوز قواعد لازم الاتباعی برای نگارش فارسی به وجود نیامده بوده است. از جمله ترتیب قرار گرفتن ارکان جمله و دهها موضوع دیگر. چنانکه حتی هر یک از مؤلفان در کتاب خود، در مواردی که کم نیست قواعد دستوری را یکسان مراعات نکرده اند. اما با وجود این، با توجه به آثار منثور موجود این دو قرن می توان گفت که فی المثل در آن سالها عنوان کتابها را بیشتر به عربی می نوشتند نه به فارسی؛ مانند هدایة المتعلّمین فی الطّب، الأبنیة عن حقایق الأدویة و حدود العالم، من المشرق الی المغرب. دیگر آنکه عنوان ابواب کتابها را نیز بیشتر به عربی می نوشته اند نه به فارسی، چنانکه در قسمت اول کتاب هدایة المتعلمین فی الطب که به معرفی عناصر و امزجه و اعضای بدن اختصاص دارد، عنوان به عربی است (باب فی الاخلاط، القول فی ذکر الاعضاء و شرحها و... و.) و پانزده عنوان به فارسی است (اندر خون، اندر یادکرد هیئت دماغ و...) در حالی که در کتاب مورد بحث ما نام کتاب ذکر نشده است تا بدانیم به عربی بوده است یا به فارسی ولی عنوان تمام ابواب، اعم از مقدمه و متن کتاب بی استثناء بـه فارسی است...»

ساختار علمی و محتوای آموزشی

این رساله که در زمره «پزشکی‌نامه‌های آموزشی و درمانی» دسته‌بندی می‌شود، با هدف تعلیم شاگردان طب و مخاطبان غیرعربی‌دان تدوین شده است. محتوای کتاب، دایره‌المعارفی‌گونه‌ای از مباحث پایه‌ای طب رازیایی است که در سه بخش کلی (امور طبیعی، اسباب، و علایم و دلایل) و حدود ۲۰۰ باب تنظیم شده است. از کالبدشکافی اعضا و اخلاط چهارگانه گرفته تا تدابیر علاج، داروشناسی ساده حتی جراحی‌های مقدماتی که همگی در این متن با نثری پخته و کهن ارائه شده‌اند. عنوان «گردان کهن» در چاپ جدید نیز اشاره‌ای هوشمندانه به اصالت واژگان فارسی و ضرورت واژه‌گزینی‌های تخصصی در طب آن روزگار دارد.

سنت تصحیح؛ از جلال متینی تا رضوی برقعی

این کتاب به تصحیح سیدحسین رضوی برقعی با تکیه بر نسخه‌ای تاکنون یگانه خطی که اصل آن به لطف شادروان عبدالحسین حائری (۱۳۰۶-۱۳۹۴ش) پژوهشگر دقیق و دلسوز طی پنجاه و پنج سال در کتابخانه مجلس شورای اسلامی خریداری، می‌کوشد پلی میان آن سنتِ علمی و نیازِ مخاطب امروز برقرار کند. برقعی که خود از متخصصان تاریخ طب ایران و اسلام است، در این ویراست تلاش کرده با مقدمه‌ای مبسوط، افزودن توضیحات پانوشتی، واژه‌نامه، متنی آسان‌خوان و فهمیدنی برای دانشجویان رشته‌های ادبیات فارسی و علاقه‌مندان صناعت طب کهن فراهم آورد.

اهمیت زبانی و میراث ماندگار

کتاب «پزشکی‌نامه فارسی گردان کهن» فراتر از یک متن درمانی، سندی زنده از توانمندی زبان فارسی در بیان مفاهیم علمی است. وجود واژگانی همچون دل‌کوبه، خوارمایه و ناگواشت برای اصطلاحات پیچیده عربی، این اثر را به منبعی برای استفاده زبان‌شناسان و فرهنگ‌نویسان بدل کرده است. این گونه متون، حلقه وصل میان دانش نظری جهان اسلام و تجربیات بالینی پزشکان ایرانی هستند و انتشار مجدد آن‌ها، گامی ضروری در مسیر بازسازی هویت علمی ایران‌زمین محسوب می‌شود.

«پزشکی‌نامه فارسی گردان کهن» منسوب به ابوبکر محمدبن زکریای رازی به تصحیح سیدحسین رضوی برقعی با همکاری مهشید ایرانی و با مقدمه مرحوم جلال متینی، به همت نشر سنگلج در ۴۹۴ صفحه و قطع رقعی، در سال جاری ۱۴۰۵ شمسی منتتشر و عرضه شده است. کد مطلب 6918730 طاهره تهرانی