فریدون جیرانی؛ از قصه‌های مشرقی تا روایت تاریخ شفاهی سینمای ایران

عصر ایران؛ امیر صدرا صیام-  سینمای فریدون جیرانی را شاید بتوان از آن دست سینماهایی دانست که در مرز میان سرگرمی و دغدغه اجتماعی حرکت می‌کنند. سینمایی که از یک‌سو به قواعد سینمای بدنه، قصه‌گویی، تعلیق، ملودرام و جذب مخاطب وفادار است و از سوی دیگر، در لایه‌های زیرین خود، به سراغ مناسبات اجتماعی، بحران‌های خانوادگی، روابط عاطفی، خشونت پنهان و تناقض‌های زندگی طبقه متوسط شهری می‌رود. 

جیرانی از آن دسته فیلم سازانی نیست که بخواهد مخاطب را با بیانیه‌های اجتماعی و موضع‌گیری‌های مستقیم روبه‌رو کند. او ترجیح می‌دهد جامعه را از دریچه قصه آدم‌هایش روایت کند. آدم‌هایی که در موقعیت‌های بحرانی قرار می‌گیرند و ناچارند با واقعیت‌های تلخ زندگی خود مواجه شوند.

«قرمز»، «آب و آتش» و «شام آخر» را می‌توان از مهم‌ترین نقاط عطف کارنامه سینمایی او دانست. فیلم‌هایی که جیرانی را به عنوان فیلم سازی صاحب جهان و علاقه‌مند به روایت‌های پرکشش مطرح کردند. 

در این آثار، عشق، حسادت، قدرت، خشونت و فروپاشی روابط انسانی، صرفاً عناصر یک داستان ملودراماتیک نیستند، بلکه راهی برای ورود به لایه‌های پنهان جامعه‌اند.

او سراغ موقعیت‌هایی می‌رود که در ظاهر ممکن است شخصی و خانوادگی به نظر برسند، اما ریشه‌های اجتماعی دارند. در سینمای او، خانه همیشه مکانی امن نیست و خانواده لزوماً پناهگاه آدم‌ها به شمار نمی‌آید.

گاهی نزدیک‌ترین آدم‌ها به یکدیگر، بیشترین ظرفیت را برای آسیب زدن دارند.

یکی از ویژگی‌های قابل تأمل در جهان داستانی جیرانی، خلق شخصیت‌هایی است که نام خانوادگی «مشرقی» را با خود دارند؛ از جمله صحرا مشرقی در فیلم «خفگی». این نام در کنار شخصیت‌های دیگر آثار او، به نوعی نشانه و امضای جهان قصه‌پردازی جیرانی تبدیل شده است؛ شخصیت‌هایی که در موقعیت‌های پیچیده عاطفی و اجتماعی قرار می‌گیرند و سرنوشتشان با مناسبات قدرت، تنهایی، ترس و بحران گره می‌خورد.

اهمیت این شخصیت‌ها در آن است که صرفاً کارکردی داستانی ندارند؛ آنها حامل بخشی از نگاه جیرانی به انسان معاصرند؛ انسانی که در کشاکش خواسته‌های شخصی، محدودیت‌های اجتماعی و مناسبات نابرابر، برای حفظ هویت و موقعیت خود تلاش می‌کند.

البته جیرانی را نمی‌توان تنها با فیلم‌هایش شناخت. وجه روزنامه‌نگارانه شخصیت حرفه‌ای او، به اندازه کارگردانی‌اش اهمیت دارد. …