رضا کیانیان، مارک روبیو و نبرد بر سر تصویر ساواک

عصر ایران؛ احمد آمانی-  بعد از پخش سریال «تاسیان»، بحث دربارهٔ نحوهٔ بازنمایی دوران پهلوی و به ‌ویژه ساواک بالا گرفت. منتقدان می‌گفتند نمایش چهره‌ای ملایم از آن دوره می‌تواند به تلطیف تصویر ساختار سیاسی و امنیتی حکومت پهلوی بینجامد. اما این بحث به ‌تدریج از نقد یک سریال فراتر رفت و به جدالی گسترده‌تر دربارهٔ نسبت میان خاطره، روایت و حقیقت تاریخی تبدیل شد؛ جدالی که در آن هر گروه، تصویری متفاوت از گذشته را پیش روی مخاطب گذاشت و هنوز هم ادامه دارد.

در میان، هوشنگ گلمکانی در گفتگویی با رضا کیانیان دربارهٔ صحت و سقم شکنجه در دوران پهلوی جویا می شود. گلمکانی به سراغ بازیگری رفته که خود شکنجه شده؛ اما دست‌برقضا یکی از نقش‌های اصلی فیلم «صد سال به این سال‌ها» را بازی می‌کند؛ نقش آقای رفیع، از طبقهٔ خوشبخت پیش از انقلاب. نقشی که نقد مخالفان را برانگیخت و عده‌ای اصرار دارند این فیلم هم زمان شاه را تلطیف کرده است؛ تا جایی که روی دیوار خانهٔ کیانیان شعارهایی علیه او نوشته شد.

پارادوکس و پرسش اساسی اینجاست: چرا کیانیان که خود به خشونت نظام‌مند ساواک اعتراف می‌کند، چنین نقشی را می‌پذیرد؟ چرا شکنجه‌شدهٔ گذشته، نقش خوشبخت گذشته را بازی می‌کند؟

به عبارتی، چگونه ممکن است هم‌زمان، هم در لای چرخ‌های گذشته گرفتار شوی و هم متهم به سفیدکردن همان گذشته باشی؟

گفت‌وگوی گلمکانی و کیانیان، در کنار بازگویی تجربهٔ شکنجه و سرکوب، به مسئلهٔ دشوارتری می‌رسد: ثبت یک واقعهٔ تاریخی، لزوماً به معنای برجسته‌شدن آن در حافظهٔ عمومی نیست.

کیانیان در بخش پایانی گفت‌وگو، از قول عباس کیارستمی جمله‌ای را نقل می‌کند که می‌تواند کل بحث را به سطح دیگری ببرد:

«شما هرچه تلاش کنید واقعیت را نشان بدهید، مردم باور نمی‌کنند؛ آن چیزی را که من ساخته‌ام—روایت می‌کنم—قبول می‌کنند.»

این جمله در نگاه اول ما را در چرخه‌ای عبث از تکرار خشونت فرو می‌برد: گویی هر قدرت مستقری می‌تواند با فراغ‌بال روایت بسازد و خشونت بورزد. اما مسئله شاید فقط این نباشد که خشونتی در گذشته رخ داده یا نه. مسئله این است که یک واقعهٔ تاریخی چگونه و در چه لحظه‌ای، برای جامعه به چیزی قابل‌دیدن، قابل‌فهم و قابل‌باور بدل می‌شود؟

به زبان دیگر، «اکنون» تعیین می‌کند کدام بخش از گذشته برای ما «خوانا» ‌شود. …