آیا هنوز اهلیت ساختن داریم؟

سعید شفیعا،عضو هیأت علمی مرکز پژوهش‌های مجلس:  هویت ملی فقط در روایت‌های تاریخی، نمادهای رسمی و مناسبت‌های جمعی شکل نمی‌گیرد. بخش مهمی از آن در تجربه روزمره جامعه و در شیوه زندگی مردم در سرزمینی که به آن تعلق دارند، ساخته و بازتولید می‌شود. خانه‌ای که در آن زندگی می‌کنیم، محله‌ای که در آن رفت‌وآمد داریم و رابطه‌ای که میان فضای زندگی و محیط پیرامون خود برقرار می‌کنیم، همگی بخشی از تجربه مشترک ما از زیستن در این سرزمین هستند. از همین رو، معماری را نمی‌توان صرفاً موضوعی فنی یا مسأله‌ای مربوط به سلیقه و زیبایی‌شناسی دانست. معماری یکی از عرصه‌هایی است که نسبت جامعه با سرزمین، فرهنگ و تجربه تاریخی‌اش در آن نمود پیدا می‌کند.

معماری گذشته ایران را نیز نباید صرفاً مجموعه‌ای از شکل‌ها و تزئینات قابل تقلید دانست. حیاط مرکزی، ایوان، نحوه استقرار اتاق‌ها، توجه به محرمیت، ارتباط خانه با کوچه و همسایگی، هر یک پاسخی به مجموعه‌ای از شرایط محیطی و اجتماعی بوده‌اند. شناخت اقلیم، جهت تابش آفتاب، جریان هوا، دسترسی به آب و مصالح در دسترس، در کنار شیوه زندگی خانواده، روابط اجتماعی و مفهوم حریم، به‌تدریج در ساختار خانه و محله بازتاب یافته است. این عناصر حاصل تصمیم‌های پراکنده و صرفاً زیبایی‌شناختی نبودند؛ پشت آنها دانشی انباشته و تجربه‌ای تاریخی قرار داشت که نسل‌های مختلف در زندگی و ساختن به دست آورده و منتقل کرده بودند.

می‌توان این توانایی را نوعی «اهلیت» دانست؛ اهلیت جامعه برای شناخت محیط زندگی خود، انطباق با ویژگی‌های آن و تبدیل این شناخت به شیوه‌های سکونت، ساخت‌وساز و سازمان‌دهی فضای زندگی. اهلیت فقط مهارت معمار یا توانایی فنی سازندگان نیست. موضوع، ظرفیت جمعی جامعه برای فهم رابطه میان انسان، محیط طبیعی، مناسبات اجتماعی و فضای ساخته‌‌شده است. جامعه‌ای که از این ظرفیت برخوردار است، می‌تواند با تغییر شرایط و نیازها، شیوه‌های تازه‌ای برای زندگی پدید آورد، بی‌آنکه پیوند خود را با تجربه تاریخی و ویژگی‌های سرزمینی‌اش از دست بدهد. …