یکی از بزرگترین موفقیتهای درمان امروزی سرطان، یادگیری چگونگی تبدیل سیستم ایمنی به یک سلاح بوده است. اما این راهبرد در برابر سرطانهای خون بسیار مؤثرتر از تومورهای جامد عمل کرده است؛ زیرا تومورهای جامد مانند دژهای مستحکم رفتار میکنند و با ترشح پیامهای شیمیایی، حمله سلولهای ایمنی را مهار و خنثی میکنند.
اکنون، ممکن است پژوهشگران دانشگاه استنفورد راهی برای نفوذ به این دژها پیدا کرده باشند. در مطالعهای جدید که در نشریه پزشکی ترجمهای علوم/ Science Translational Medicine منتشر شده، آنها سلولهای کشنده طبیعی (Natural Killer) را به شکل تخصصیتری تبدیل کردهاند که برای زندگی و مبارزه درون تومورها مناسبتر است.
سلول کشنده طبیعی چیست؟
سلولهای کشنده طبیعی، سلولهای ایمنیِ سریعواکنش هستند که میتوانند سلولهای غیرعادی، از جمله سلولهای سرطانی و سلولهای آلوده به ویروس را شناسایی و نابود کنند. برخلاف لنفوسیتهای بی و تی (سلولهایی برای شناسایی یک هدف خاص، به آموزش قبلی نیاز دارند)، سلولهای کشنده طبیعی نیازی به مواجهه قبلی با هدف ندارند و به همین دلیل، مدافعانی سریععمل محسوب میشوند.
چالش سلولهای کشنده طبیعی ساکن در بافت
سلولهای کشنده طبیعی به دو دسته کلی تقسیم میشوند: سلولهای در گردش خون و سلولهای ساکن در بافت. سلولهای ساکن در بافت در مکانهایی مانند پوست، غشاهای مخاطی، ریهها و کبد یافت میشوند، اما نقش آنها در مبارزه با سرطان همیشه روشن نبوده است. برخی مطالعات آنها را ضعیف و حتی سرکوبکننده سیستم ایمنی توصیف کردهاند، در حالی که برخی دیگر آنها را مبارزانی قدرتمند معرفی کردهاند.
دکتر جان سانوو (John Sunwoo)، نویسنده ارشد این پژوهش از دانشگاه استنفورد، توضیح داد: این سلولها ممکن است بر اساس نشانههای موجود در محیط اطراف و بافت، عملکردهای متفاوتی را انتخاب کنند و به زیرگروههای خاصی تبدیل شوند.
مقدار مناسب؛ نه کم، نه زیاد
پژوهشگران با بررسی پیامهای مختلف سلولی، دریافتند که فاکتور رشد تغییردهنده بتا/ TGF-b (نوعی پروتئین که رشد و رفتار سلولها را تنظیم میکند) برای تبدیل سلولهای کشنده طبیعی به سلولهای ساکن در بافت ضروری است. اما مقدار این پیام بسیار مهم بود؛ نه کم، نه زیاد، بلکه دقیقاً بهاندازه.
دکتر سانوو اظهار کرد: اگر پیام TGF-b بهاندازه مناسب برسد، سلولهای کشنده طبیعی به سلولهای ساکن در بافت تبدیل میشوند که توانایی بالایی در نابودی سلولهای سرطانی دارند. اما اگر این پیام بیش از حد باشد، این سلولها مهار میشوند و توانایی خود را از دست میدهند. باید پیام بهاندازه مناسب و بهشیوه درستی به سلولها برسد.
نتایج چشمگیر در آزمایشهای حیوانی
سلولهای تقویتشده در آزمایشهای حیوانی توانستند رشد تومورهای جامد، از جمله ملانوم (نوعی سرطان پوست) و کارسینوم سلولهای سنگفرشی سر و گردن (نوعی سرطان پوست و بافتهای سر و گردن)، را بهطور چشمگیری کاهش دهند. قویترین نتایج زمانی بهدست آمد که این سلولها با داروی ستوکسیماب ترکیب شدند. این دارو سلولهای سرطانی را برای نابودی نشانهگذاری میکند.
یک ماه پس از تزریق، این درمان ترکیبی در مقایسه با هر یک از درمانها بهتنهایی، تومورها را در موشها بسیار مؤثرتر سرکوب کرد و عوارض جانبی چشمگیری نیز مشاهده نشد.
مزیت بزرگ: درمانی «آماده مصرف»
یکی از مهمترین مزایای این روش این است که سلولهای کشنده طبیعی، برخلاف بسیاری از درمانهای ایمنی موجود، هنگامی که از فردی به فرد دیگر منتقل میشوند، واکنش ایمنی ایجاد نمیکنند؛ این یعنی میتوان این سلولهای تقویتشده را بهصورت انبوه تولید، منجمد و در صورت نیاز به بیماران تزریق کرد، بدون اینکه نیاز به ساخت شخصیسازیشده برای هر بیمار باشد.
دکتر سانوو توضیح داد: این روش، درمان سلولی را در دسترس بیماران بیشتری قرار خواهد داد.
گام بعدی: کارآزمایی بالینی
پژوهشگران در حال آمادهسازی یک کارآزمایی بالینی فاز ۱ برای بیماران مبتلا به کارسینوم سلول سنگفرشی پیشرفته هستند. در صورت تأیید سازمان غذا و داروی آمریکا، این کارآزمایی میتواند تا پایان سال جاری آغاز شود.
سلولهای کشنده طبیعی از یک اهداکننده میتوانند حدود ۲۰ دوز درمانی را در حدود دو هفته تولید کنند و پس از انجماد، برای بیماران مختلف استفاده شوند.
