به‌عنوان کسی که بیش از یک سال از عمر خود را در افغانستان پساطالبان زیسته و از نزدیک با سران آن‌ها نیز گفت‌وگو داشته، دوست داشتم در پنجمین سالگرد روی کار آمدن دولت جدید بر این کشور، نکاتی را بیان کنم. یادمان هست که موضوع طالبان در ایران محل نزاع جدی شد و چه حرف‌ها که زده نشد، اما حالا آرامش هست و جای تأمل!  عملکرد آمریکا و دولت‌های قومی دست‌نشانده او در افغانستان به‌نحوی بود که کسی انگیزه دفاع از او را نداشت؛ لذا در یک شگفتی، این حکومت به‌سرعت سقوط کرد و حتی آمریکا هم نتوانست بخشی از تجهیزات خود را خارج کند. آخرین انتخابات در این کشور در دوران موسوم به جمهوریت با رأی بسیار پایین مردم مواجه شد!  مؤسسه سیگار آمریکا که وظیفه نظارت بر بازسازی افغانستان را بر عهده داشت، بعدها گزارشی منتشر کرد که در آن اعتراف کرد که نتوانسته درک درستی از جامعه سنتی این کشور داشته باشد و در ایجاد فرآیندهای مدرن عجله کرده است. توسعه مظاهر فساد اخلاق و البته فساد فراگیر سیاسیون قومی که فقط به منافع خود می‌اندیشیدند، جامعه به‌شدت سنتی افغانستان را از اصلاح آن حکومت ناامید کرد.  تصور عمومی اکثر ایرانیان آن بود که طالبان، نیروی دست‌نشانده پاکستان است. حال آن‌که کسی به تحولات این دو دهه و البته نقش ایران در استقلال‌بخشی به این جریان توجه نداشت. خیلی زود معلوم شد که تصور مذکور دقیق نبوده است. از همین رو حکومت سرپرست ۲۰۲۱ با حکومت ۲۰۰۱ تفاوت‌های سیاسی جدی داشت و روابط خود را با هند نیز توسعه بخشید! برخی در ایران صرفاً مقالات آمریکایی درباره طالبان و شبکه حقانی را بازگو می‌کردند، حال آن‌که فرصت شناخت میدانی مهیا بود.  رویکرد ملی‌گرایانه در پشتون‌ها پررنگ است. آن‌ها خود را عملاً صاحبان تاریخی افغانستان می‌دانند؛ لذا با وجود نیاز فراوان به کمک‌های مالی در میراث دولتی که عمده بودجه آن را کمک‌های خارجی شکل می‌داد، حاضر به بازگشت آمریکا در پایگاه بگرام نشد و آن را خاک خود اعلام کرد.  با این حال، اقدامات طالب در حوزه شهری، زیرساختی، صنعتی و کشاورزی خیره‌کننده بود تا جایی که مورد توجه ناظران غربی نیز قرار گرفت. با این‌که بر اساس گزارش بی‌بی‌سی، کشت خشخاش به صفر میل کرد، ولی جذب سرمایه خارجی از چین و روسیه و توسعه روابط با کشورهای آسیای میانه به‌خوبی جلو رفت.  مهم‌ترین اشکال طالبان در حوزه آزادی‌های سیاسی و زنان بود. عجیب این‌که نگارنده، در گفت‌وگو با بسیاری از چهره‌های آنان متوجه نارضایتی‌شان از بسته بودن مدارس و دانشگاه‌ها برای زنان شد، ولی معلوم بود که جریانات سنتی قدرتمندی از علمای مؤثر، مانع هستند! این در حالی بود و هست که در ابتدای کار، وزیر امر به معروف و نهی از منکر آنان اعلام کرد، چیزی را که خدا حلال کرده، ما نمی‌توانیم حرام کنیم و تحصیل زنان آغاز خواهد شد، ولی به وعده وفا نشد! البته طالبان در برخی موضوعات مثل مسائل پزشکی بانوان رویکرد متفاوتی دارد و مدیریت چند بیمارستان در این کشور به زنان پزشک واگذار شده است.  در حوزه آزادی‌های مذهبی نیز ماجرا برای جامعه ایرانی حساس بود. نگارنده همان ابتدا در گفت‌وگویی مفصل با علی علیزاده درباره وضعیت طالبان نکاتی را گفتم؛ از جمله این‌که آنان یک جریان متشدد مذهبی قومی هستند که طبیعی است با بسیاری از عقاید و رفتارهای شیعیان موافق نباشند، ولی دیدیم که برای حفظ امنیت مساجد شیعیان ده‌ها شهید دادند و جریانات تکفیری را به‌شدت سرکوب نمودند که دیگر شاهد انفجارات هفتگی تلخ نیستیم. در حوزه امنیت عمومی هم که وضعیت نسبت به قبل خیلی بهبود یافته است. گرچه در برخی نقاط سخت‌گیری‌هایی بر شیعیان انجام شد و فشارهای ناروایی آمد، ولی چنان‌چه برخی تبلیغ می‌کردند، به کشتار نیانجامید.  برخی انتظار داشتند جمهوری اسلامی با حکومت جدید درگیر شده و از معارضان مسلح حمایت نماید. معارضانی که در مدت بسیار کوتاهی ناپدید شدند و معلوم شد فیک بودند و فقط برخی بوق‌های ایرانی به آن‌ها هویت بخشیده بودند! الحمدلله ایران وارد درگیری‌های قومی آنجا نشد و سیاست مستقل خود را اتخاذ کرد. امروز هم تعامل با این کشور باعث شده که ما به‌راحتی در میانه جنگی سخت، از مرزهای شرقی خود در امان باشیم.  باید مراقب احساساتی شدن بود و در عین حال، منافع مردم را دید. طالبان نقطه‌ضعف‌های بسیار جدی دارد، ولی یک واقعیت غیرقابل‌انکار است که باید تلاش کرد به سمت مصلحت جامعه افغانستان سوق داده شود. بدترین نسخه برای این کشور، جنگ و ناامنی است که اثر مستقیم آن بر کشورهای همسایه هم ناگوار خواهد بود.