[دکتر وجیهه تیموری] عظمت کار بیهقی

«آن روز و آن شب تدبیر بر دار کردن حسنک در پیش گرفتند. و دو مرد،‌ نامه خلیفه آورده که حسنک قرمطی را بر دار باید کرد و به سنگ بباید کشت تا بار دیگر به‌رغم‌ خلفا هیچ‌کس خلعت مصری نپوشد در شهر... خلیفه شهر را فرمود داری زدن بر کران مصلّای بلخ‌، فرود شارستان‌. و خلق روی آنجا نهاده بودند... و حسنک را به پای دار آوردند، نعوذ باللّه من قضاء السّوء... و قرآن‌خوانان قرآن می‌خواندند... و همه خلق به درد می‌گریستند... و آواز دادند که سنگ دهید، هیچ کس دست به سنگ نمی‌کرد و همه زارزار می‌گریستند خاصّه نشابوریان. پس مشتی رند را سیم دادند که سنگ زنند... او رفت و این قوم‌ که این مکر ساخته بودند نیز برفتند... و این افسانه‌ای‌ است با بسیار عبرت... و مادر حسنک زنی بود سخت جگرآور، چنان شنودم که دو سه ماه ازو این حدیث نهان داشتند، چون بشنید، جزعی‌ نکرد، چنانکه زنان کنند، بلکه بگریست به درد؛ چنانکه حاضران از درد وی خون گریستند. پس گفت: بزرگا مردا که این پسرم بود! که پادشاهی چون محمود این جهان بدو داد و پادشاهی چون مسعود آن جهان. و ماتم پسر سخت نیکو بداشت، و هر خردمند که این بشنید، بپسندید... یکی از شعرای نشابور این مرثیه‌ بگفت اندر مرگ وی و بدین جای یاد کرده شد:

ببرید سرش را که سران را سر بود

آرایش دهر و ملک را افسر بود.

گر قرمطی و جهود و گر کافر بود

از تخت به دار برشدن منکر بود» (تاریخ بیهقی- بخش بر دارکردن حسنک)

آنچه خواندید، عبارات مشهوری از متن «تاریخ بیهقی» است که در کتاب‌های درسی نیز آمده‌ است. «حسنک وزیر»، از کارگزاران برجسته دوران محمود غزنوی بود که پس از به قدرت رسیدن مسعود، با اتهام قرمطی‌بودن و به پشتوانه حکم خلیفه عباسی، به دار آویخته شد. در آن عصر، به هر کس که به‌نوعی مزاحم حکومت بود، برچسب قرمطی می‌زدند. اعدام حسنک که صراحتاً به دستور خلیفه عباسی انجام شد، در واقع نشان‌دهنده نفوذ گسترده خلفای بغداد بر حکومت‌های ایران بود.

کدام خواننده است که روایت بر دار کردن حسنک وزیر را بخواند و از کنار آن بی‌تأثر بگذرد؟ عظمت کار بیهقی اما در ثبت این مصیبت، در کاربرد شیوه‌ای است که واقعه را برای دوران پس از خود، زنده و ماندگار کرده‌است. …