دولت باید نهادهای مردمی فقرزدایی را تقویت کند، نه جایگزین آن‌ها شود - حکمرانی هوشمند

پژوهشگر اندیشکده رصد، در یادداشتی با بررسی ظرفیت نهادهای طبیعی و خودجوش اجتماعی در مقابله با فقر، الگوی «تکافل اجتماعی» را به‌عنوان سازوکاری مردمی برای تأمین نیازهای افراد و جلوگیری از گسترش فقر مطرح می‌کند و معتقد است خانواده، خویشاوندان، عشیره، همسایگان، دوستان، برادری دینی و ولایت، هفت لایه حمایتی هستند که می‌توانند پیش از مداخله دولت، بخش قابل توجهی از نیازهای جامعه را برطرف کنند. به گزارش پایگاه خبری حکمرانی هوشمند، محمدرضا آرام عضو هیئت علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد و مؤلف کتاب «نظام‌سازی برمبنای تکافل اجتماعی»، استدلال می‌کند که از آنجا که انسان‌ها در حالت کلی با یکدیگر زندگی می‌کنند، اتفاقات ناگوار پیرامون هر فرد را نمی‌توان صرفاً مسئله‌ای شخصی دانست؛ بلکه رفع این مشکلات وظیفه و مسئولیتی همگانی است. بر همین اساس، او معتقد است نگاه تک‌بعدی به مسئولیت فردی و دولتی باید با شناخت ظرفیت نهادهای اجتماعی و مسئولیت‌پذیری متقابل میان افراد گسترش یابد.

به باور این پژوهشگر، نهادهای هفت‌گانه تکافل بر اساس میزان علقه‌ها، وابستگی‌ها و مسئولیت‌پذیری‌های متقابل شکل گرفته‌اند و عملکرد آن‌ها بر پایه مفاهیمی همچون تراحم، تعاون، عدالت، احسان، ایثار و انفاق است. در چنین الگویی، هدف از یاری‌رسانی نه بخل‌ورزی و سودجویی، بلکه همیاری و حمایت متقابل است؛ حمایتی که در بلندمدت به سود همه اعضای جامعه خواهد بود. به‌گونه‌ای که حتی اگر فردی ثروتمند در مقطعی از زندگی فقیر یا ورشکسته شود، دیگران برای کمک به او اقدام خواهند کرد. هفت نهاد اجتماعی؛ از خانواده تا ولایت

آرام در تبیین ساختار نظام تکافل اجتماعی، هفت نهاد خانواده، خویشاوندان، عشیره، همسایه، دوستی، برادری و ولایت را معرفی می‌کند و معتقد است هر یک از این نهادها دارای مراتب و ظرفیت‌های متفاوتی برای حمایت از افراد هستند.

از نگاه او، هرچه روابط و پیوندهای اجتماعی عمیق‌تر باشد، ظرفیت و دامنه عملکرد آن نهاد در فقرزدایی نیز گسترده‌تر خواهد بود. بنابراین، مسئولیت مقابله با فقر نباید صرفاً به دولت محدود شود و لازم است نقش نهادهای اجتماعی در تأمین نیازهای افراد نیز مورد توجه قرار گیرد. خانواده؛ نخستین و مهم‌ترین نهاد تکافل …