سجاد رود؛ سدی که کشاورزان را بیچاره می‌کند ، جنگل را می‌بلعد و آینده‌اش نامعلوم است

منطقه بندپی شرقی در جنوب شهرستان بابل قرار دارد و تعدادی از روستاهای آن محل زندگی خانواده‌هایی است که نسل‌های مختلف در همین منطقه کشاورزی کرده‌اند. ساکنان چند روستا با ساخت سد مخالف‌اند و می‌گویند تاکنون توجه کافی به اعتراض‌ها و نگرانی‌های آنها نشده است.

اعتراض‌های اخیر پس از آن شدت گرفت که حسن حسن‌نتاج، نماینده مردم بابل، پیگیری برای اجرای طرح ساخت سد سجادرود را دوباره آغاز کرد. این طرح بیش از چهار یا پنج دهه پیش نیز مطرح شده بود، اما برای مدت طولانی کنار گذاشته شد. استدلال فعلی برای اجرای آن، تأمین آب مورد نیاز بابل و شهرهای اطراف، به‌ویژه آب شرب، عنوان شده است.

اهالی منطقه می‌گویند ساخت این سد سابقه‌ای طولانی دارد و در گذشته نیز مطالعاتی برای بررسی امکان احداث آن انجام شده است. به گفته آنها، در دوره پهلوی مهندسان آلمانی برای بررسی محل احداث سد به منطقه آمدند و پس از انجام مطالعات و آزمایش‌های خاک، این محل را برای ساخت سد مناسب ندانستند. پس از آن نیز مطالعات دیگری انجام شد که به گفته اهالی، نتیجه آنها نیز تأییدکننده امکان ساخت سد در این محل نبوده است.

با این حال، مشخص نیست مطالعات جدیدی که بتواند این نگرانی‌ها را برطرف کند، تا چه اندازه انجام شده است. یکی از پرسش‌های اصلی درباره این پروژه، وضعیت مطالعات فنی و زمین‌شناسی محل احداث سد و تفاوت احتمالی نتایج مطالعات جدید با بررسی‌های گذشته است.

موضوع دیگری که درباره سد سجادرود مطرح است، پیامدهای آن برای کشاورزی و جنگل‌های منطقه است. بر اساس برآوردهای مطرح‌شده از سوی اهالی، حدود ۲۵۰ هکتار از زمین‌های کشاورزی منطقه با آبگیری سد زیر آب خواهد رفت. این زمین‌ها اکنون زیر کشت هستند و بخشی از محصولات مورد نیاز خانوارهای منطقه را تأمین می‌کنند.

حدود ۵۰ هکتار از اراضی جنگلی نیز در محدوده طرح قرار دارد. در این جنگل‌ها گونه‌های مختلفی از جمله سرخدار، نمدار، افرا و ملج وجود دارد و اجرای پروژه می‌تواند بخشی از پوشش جنگلی منطقه را از بین ببرد.

در کنار زمین‌های کشاورزی، تعدادی از خانه‌های روستاها نیز در محدوده مخزن سد قرار گرفته‌اند. به گفته اهالی، برخی بناهای مذهبی و قبرستان‌های منطقه نیز با آبگیری سد در معرض نابودی قرار خواهند گرفت. ساکنان می‌گویند این مکان‌ها بخشی از هویت و زندگی اجتماعی آنهاست و به همین دلیل با جابه‌جایی اجباری مخالف‌اند.

یکی از نگرانی‌های دیگر، وضعیت مسیرهای ارتباطی روستاها پس از آبگیری سد است. به گفته ساکنان، برخی پل‌ها و مسیرهایی که اکنون ارتباط روستاها را با سایر نقاط بندپی شرقی برقرار می‌کنند، در محدوده مخزن قرار دارند و با آبگیری سد از بین خواهند رفت. در نتیجه، حتی بخش‌هایی از روستا که مستقیماً زیر آب نمی‌روند نیز ممکن است با مشکل دسترسی مواجه شوند.

تجربه سد لفور یکی از مهم‌ترین دلایل نگرانی مردم بندپی شرقی است. با آبگیری سد لفور در اواخر دهه ۸۰ شمسی، تعدادی از روستاهای منطقه جابه‌جا شدند. اهالی بندپی شرقی می‌گویند ساکنان این روستاها با وعده دریافت زمین، خانه و پول جابه‌جا شدند، اما همه این وعده‌ها به گفته آنها عملی نشد.

این تجربه باعث شده ساکنان منطقه نسبت به وعده‌های مربوط به جبران خسارت و تأمین زمین و خانه جایگزین نیز تردید داشته باشند. مسئله زمین جایگزین برای کشاورزان اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا شغل بسیاری از آنها وابسته به زمین‌های کشاورزی فعلی است.

در منطقه‌ای مانند مازندران، تأمین زمین کشاورزی جایگزین نیز مسئله ساده‌ای نیست. زمین‌های قابل کشت محدودند و بخش زیادی از اراضی را جنگل‌ها و منابع طبیعی تشکیل می‌دهند. بنابراین اگر قرار باشد برای کشاورزان زمین جدید فراهم شود، این پرسش مطرح است که این زمین‌ها از کجا تأمین خواهند شد و آیا تأمین آنها به قیمت تخریب بخش دیگری از جنگل‌ها تمام می‌شود یا نه.

نگرانی مردم فقط به آینده سد مربوط نمی‌شود. آنها می‌گویند در سال‌های گذشته نیز بخشی از ظرفیت کشاورزی منطقه به دلیل قطع حقابه زمین‌ها از بین رفته است. حدود ۶۵ هکتار از زمین‌های کشاورزی منطقه، به گفته اهالی، پس از انتقال آب برای تأمین آب شهر گلیا با کاهش یا قطع حقابه مواجه شده‌اند.

این زمین‌ها سابقه طولانی کشاورزی دارند و خانواده‌های منطقه برای چندین نسل از آنها استفاده کرده‌اند. به همین دلیل، ساکنان معتقدند پیش از اجرای طرح‌های جدید، باید درباره پیامدهای پروژه‌های قبلی و خسارت‌هایی که به کشاورزی منطقه وارد شده نیز پاسخ روشنی داده شود.

خود رودخانه سجادرود نیز یکی دیگر از موضوعات مورد بحث درباره این پروژه است. این رودخانه از رودخانه‌های جوان مازندران محسوب می‌شود و حجم قابل‌توجهی از رسوبات، گل‌ولای، ماسه و سنگ را با خود حمل می‌کند. به همین دلیل، میزان رسوب‌گذاری در مخزن سد و کاهش ظرفیت آن در طول زمان، از موضوعاتی است که نیاز به بررسی دقیق دارد.

مشکل رسوب‌گذاری البته محدود به این پروژه نیست و بسیاری از سدهای ایران با کاهش ظرفیت مخزن بر اثر تجمع رسوبات مواجه‌اند. بنابراین یکی از پرسش‌های مهم درباره سد سجادرود این است که عمر مفید مخزن با توجه به شرایط رودخانه و میزان رسوبات آن چقدر خواهد بود.

از سوی دیگر، بندپی شرقی منطقه‌ای با سابقه طولانی در کشاورزی و مدیریت منابع آب است. آب‌بندان‌های متعددی در این منطقه وجود دارد که برای تأمین آب کشاورزی مورد استفاده قرار می‌گیرند. وسعت این آب‌بندان‌ها از چند هزار مترمربع تا صدها هکتار متفاوت است و در دوره‌های کم‌آبی، نقش مهمی در تأمین آب زمین‌های کشاورزی دارند.

منتقدان طرح سد سجادرود معتقدند پیش از اجرای یک پروژه بزرگ که می‌تواند ساختار کشاورزی منطقه را تغییر دهد، باید مشخص شود آیا ظرفیت‌های موجود مانند آب‌بندان‌ها و دیگر منابع سطحی منطقه به‌طور کامل بررسی و استفاده شده‌اند یا خیر.

در کنار مسائل مربوط به آب، کشاورزی و محیط زیست، موضوع میراث تاریخی منطقه نیز مطرح است. بندپی شرقی سابقه تاریخی طولانی دارد و به گفته اهالی و برخی افراد مطلع، در محدوده اجرای طرح، آثار و محوطه‌هایی با احتمال ارزش تاریخی وجود دارد.

با این حال، به گفته ساکنان، مطالعات اکتشافی و باستان‌شناسی جامعی در محدوده‌ای که قرار است زیر آب برود انجام نشده است. از جمله مواردی که اهالی به آن اشاره می‌کنند، وجود دو قلعه تاریخی و یک امامزاده در محدوده منطقه است. آنها می‌گویند تاکنون باستان‌شناسان برای بررسی دقیق این محدوده حضور نداشته‌اند.

اگر این ادعا درست باشد، پیش از آبگیری سد باید مشخص شود چه آثار تاریخی در محدوده مخزن قرار دارند و آیا امکان کاوش، مستندسازی یا انتقال برخی آثار وجود دارد یا خیر. غرق شدن یک محوطه تاریخی بدون انجام مطالعات لازم، به معنای از دست دادن اطلاعاتی است که ممکن است دیگر امکان دسترسی به آنها وجود نداشته باشد.

ساخت سد همچنین فقط بر کشاورزان و ساکنان روستاها تأثیر نمی‌گذارد. بخش قابل‌توجهی از اقتصاد محلی به فعالیت‌هایی وابسته است که مستقیماً یا غیرمستقیم با کشاورزی ارتباط دارند. واحدهایی مانند شالیکوبی‌ها، فروشندگان نهاده‌های کشاورزی و دیگر مشاغل وابسته به تولید محصولات کشاورزی نیز در صورت کاهش سطح زیرکشت، با خسارت مواجه خواهند شد.

صاحبان این مشاغل می‌گویند سرمایه‌گذاری آنها طی سال‌ها بر اساس فعالیت کشاورزان منطقه شکل گرفته و کاهش زمین‌های کشاورزی می‌تواند فعالیت اقتصادی آنها را نیز با مشکل مواجه کند.

در بخش دیگری از طرح، مسئله تخریب جنگل و نحوه جبران آن نیز مطرح است. منابع طبیعی و سازمان حفاظت محیط زیست با اجرای پروژه موافقت کرده‌اند و یکی از شروط مطرح‌شده، جبران خسارت ناشی از قطع درختان و کاشت درختان جدید عنوان شده است.

اما مخالفان پروژه درباره امکان جایگزینی جنگل طبیعی با درختکاری جدید تردید دارند. آنها معتقدند جنگل طبیعی یک اکوسیستم پیچیده است و نمی‌توان با کاشت تعدادی نهال، خسارت واردشده به یک عرصه جنگلی را به‌طور کامل جبران کرد.

فعالیت معدن در همین منطقه نیز نمونه‌ای از تغییرات ایجادشده در پوشش طبیعی منطقه است. بخشی از عرصه جنگلی در اثر فعالیت معدن از بین رفته و حالا با اجرای پروژه سد، محدوده بسیار بزرگ‌تری ممکن است دستخوش تغییر شود.

در نهایت، مسئله اصلی برای ساکنان بندپی شرقی این است که آیا اجرای سد سجادرود واقعاً بهترین راه برای تأمین آب منطقه است یا نه. آنها می‌گویند پیش از تصمیم‌گیری نهایی باید تمام گزینه‌های جایگزین، پیامدهای زیست‌محیطی، وضعیت کشاورزی، مطالعات فنی و زمین‌شناسی، آثار تاریخی و همچنین سرنوشت روستاها و ساکنان آنها به‌طور شفاف بررسی شود.

برای مردمی که زمین‌هایشان نسل‌به‌نسل در اختیار خانواده‌هایشان بوده، مسئله فقط از دست دادن چند هکتار زمین نیست؛ صحبت از از دست رفتن محل زندگی، شغل، خاطرات، قبرستان‌ها، بناهای مذهبی و بخشی از هویت یک جامعه محلی است.

به همین دلیل، اهالی بندپی شرقی همچنان با ساخت سد سجادرود مخالفت می‌کنند و خواهان آن هستند که پیش از آغاز عملیات، صدای آنها شنیده شود و درباره آینده این پروژه، تصمیمی گرفته شود که تنها بر اساس نیاز آبی امروز نباشد، بلکه هزینه‌های اجتماعی، زیست‌محیطی، اقتصادی و تاریخی آن برای نسل‌های آینده نیز در نظر گرفته شود. ویدئوهای دیدنی دیگر در کانال های آپارات و یوتیوب عصر ایران 👇👇👇 کانال 1 aparat.com/asriran کانال 2 youtube.com/@asriran_official/videos بیشتر بخوانید: وقتی آب به سلاح جنگ تبدیل می‌شود/ کجاها در سال ۲۰۲۶ بیشترین خطر درگیری‌های مرتبط با آب را دارند؟ روی دیگر سکه بارندگی؛ چرا ۳۵ میلیون نفر همچنان با تنش آبی درگیرند؟ تماشاخانه سجاد رود؛ سدی که کشاورزان را بیچاره می‌کند ، جنگل را می‌بلعد و آینده‌اش نامعلوم است یکی از ماندگارترین سکانس‌های فرار از زندان تاریخ سینما (تماشا کنید) فیلم های دیگر عضویت در اینستاگرام عصر ایران ۱۵ سال پیش در چنین روزی این لحظه با حافظ گلستان سعدی آموزش زبان انگلیسی آپارات عصر ایران اپلیکیشن عصر ایران