در میان کوهستانهای سرسبز ارسباران، جایی که جنگل و مرتع در ارتفاعات به یکدیگر میرسند، پرندهای کمیاب و رازآلود زندگی میکند که حضورش نشانهای از سلامت زیستبومهای کوهستانی قفقاز است، سیاهخروس قفقازی، پرندهای که گستره جهانی آن تنها به بخشهایی از قفقاز محدود میشود و در ایران نیز تنها در منطقه ارسباران زیست دارد، کاهش جمعیت و محدود شدن دامنه پراکنش این گونه در دهههای گذشته، سیاهخروس قفقازی را به یکی از گونههای نیازمند توجه جدی حفاظتی در کشور تبدیل کرده است.
سیاهخروس قفقازی از گونههای شاخص و کمشمار پرندگان کوهستانی ایران است که زیستگاه آن در کشور به منطقه ارسباران محدود میشود، گونهای که مطالعات از کاهش جمعیت و کوچک شدن دامنه پراکنش آن خبر میدهند و تخریب و تغییر ساختار زیستگاه، چرای دام، شکار غیرمجاز و برخی فشارهای انسانی، بقای جمعیتهای باقیمانده آن را با چالش مواجه کرده است.
سیاهخروس قفقازی گونهای بومی منطقه قفقاز است و در بخشهایی از روسیه، گرجستان، ارمنستان، جمهوری آذربایجان، شمالشرق ترکیه و شمالغرب ایران پراکنش دارد، این گونه به زیستگاههای کوهستانی وابسته است و گستره پراکنش آن در مقیاس جهانی نیز محدود و بهشدت پراکنده است.
در ایران، ارسباران تنها زیستگاه شناختهشده این پرنده به شمار میرود و بخشهایی از این منطقه نیز تحت عناوینی همچون ذخیرهگاه زیستکره، منطقه حفاظتشده و پارک ملی ارسباران قرار دارند.
یکی از مهمترین چالشها در حفاظت از سیاهخروس قفقازی، کمبود دادههای منظم و بهروز درباره وضعیت جمعیت آن است. مطالعات انجامشده در ایران بر کاهش جمعیت و محدوده پراکنش این پرنده طی دهههای گذشته تأکید دارد؛ با این حال، برآوردهای مختلفی درباره اندازه جمعیت آن ارائه شده است.
به اعتقاد کارشناسان، یکی از عوامل مهمی که در مطالعات مربوط به سیاهخروس قفقازی مورد توجه قرار گرفته، تغییر ساختار پوشش گیاهی و فعالیتهای انسانی در زیستگاههای کوهستانی است، در مطالعات جهانی، تخریب و کاهش کیفیت زیستگاه، به ویژه در نتیجه چرای شدید دام در مراتع نیمهکوهستانی و کوهستانی، از تهدیدات مهم این گونه معرفی شده است. شکار غیرمجاز و حضور سگهای گله و سگهای بدون صاحب نیز از دیگر فشارهای مطرحشده برای این گونه در بخشهایی از محدوده پراکنش آن است.
سیاهخروس قفقازی در ایران تحت حفاظت قانونی قرار دارد و در سطح اول کنوانسیون تجارت بینالمللی گونههای جانوری و گیاهی وحشی در معرض خطر انقراض (CITES) نیز ذکر شده است.
به گزارش روابط عمومی سازمان حفاظت محیط زیست، رئیس گروه پرندگان دفتر حفاظت و مدیریت حیاتوحش سازمان حفاظت محیطزیست از بهروزرسانی برنامه عملیاتی ملی سیاهخروس قفقازی و تشکیل کمیته ملی حفاظت از این گونه ارزشمند خبر داد.
نسیبهالسادات میرباقر با اشاره به اولویتهای دفتر حفاظت و مدیریت حیاتوحش در زمینه حفاظت از پرندگان در معرض تهدید و ارتقای همزمان سطح حفاظت از گونه و زیستگاه، گفت: برنامه عملیاتی ملی سیاهخروس قفقازی پیشتر تدوین شده بود و اکنون با هدف افزایش انسجام در اجرای اقدامات حفاظتی، کمیته ملی اجرای این برنامه با همکاری ادارهکل حفاظت محیطزیست آذربایجان شرقی تشکیل شده است.
افزود: بررسی وضعیت جمعیت، تعیین محدوده زیستگاهی، مطالعه رفتارشناسی و ویژگیهای اکولوژیک سیاهخروس قفقازی، از مهمترین فعالیتهای علمی و پژوهشی پیشبینیشده در این برنامه است. تیمهای تخصصی ستادی و استانی، تشکلهای مردمی، استادان دانشگاه و سازمانهای مردمنهاد اعضای این کمیته را تشکیل میدهند.
رئیس گروه پرندگان دفتر حفاظت و مدیریت حیاتوحش با تأکید بر نقش جوامع محلی در موفقیت برنامههای حفاظتی، اظهار کرد: طراحی الگوهای استاندارد آموزشی برای جوامع هدف و تعیین شاخصهای دقیق آموزشی برای جوامع محلی و دیگر ذینفعان منطقه، روند دستیابی به اهداف برنامه عمل را تسریع میکند.
میرباقر افزود: برگزاری کارگاههای آموزشی برای جوامع محلی، بر پایه روشهای اصولی و الگوهای از پیش طراحیشده، در حفظ بقای سیاهخروس قفقازی و زیستگاه آن نقش مؤثری دارد.
وی پایش مستمر، بهروزرسانی شاخصهای برنامه عمل، طراحی مدلهای استاندارد پایش و سرشماری را از دیگر برنامههای اصلی کمیته ملی سیاهخروس قفقازی برشمرد.
