وی افزود: این آیین پس از پایان برداشت محصول، بهویژه برنج و گندم، در مناطق مختلف مازندران از جمله بابلسر، ساری، قائمشهر، بهشهر، نور، جویبار، سوادکوه و دیگر مناطق استان برگزار میشده و هر منطقه متناسب با پیشینه تاریخی و فرهنگی خود، آداب و رسوم ویژهای را به آن افزوده است.
این پژوهشگر فرهنگ بومی مازندران با بیان اینکه جشن خرمن صرفاً یک مراسم برای پایان برداشت محصول نیست، تصریح کرد: این آیین در گذشته فرصتی برای گردهمایی اهالی روستا، دیدار خانوادهها، انتقال تجربه میان نسلها، قدردانی از کشاورزان و تقویت پیوندهای اجتماعی بود و در کنار کار و معیشت، موسیقی، هنر، بازی، غذا، باورهای مذهبی و آیینهای جمعی نیز در آن حضور داشت.
گلمحمدیتواندشتی با اشاره به برخی مؤلفههای اصیل جشن خرمن گفت: اجرای موسیقیهای بومی همچون کتولی، امیریخوانی و طالبا، رقصهای آیینی مانند رقص خرمن، دُهُل، بینجسما، چوسما و لوچو، اجرای آیین «جینگازنی» با بهرهگیری از اسب، نمایش شیوههای سنتی خرمنکوبی با گاو و اسب، پخت غذاهای محلی مانند آش، شیربرنج و نان تنوری، برپایی نمایشگاه صنایع دستی و ابزارهای سنتی کشاورزی و همچنین آیینهای شکرگزاری، بخشهایی از هویت واقعی این جشن را تشکیل میدهند.
وی ادامه داد: متأسفانه در سالهای اخیر، بسیاری از جشنهای خرمن از محتوای اصیل خود فاصله گرفتهاند و در برخی موارد، عنوان «جشن خرمن» باقی مانده اما بخش قابل توجهی از مؤلفههایی که هویتبخش این آیین بوده، حذف یا کمرنگ شده است.
این پژوهشگر با انتقاد از حذف تدریجی عناصر بومی از جشنهای خرمن گفت: در برخی جشنوارهها، موسیقی اصیل مازندرانی جای خود را به موسیقیهای غیر بومی داده، رقصهای آیینی و محلی کمتر اجرا میشود، نمایش ابزارها و ادوات سنتی کشاورزی مورد توجه کافی قرار نمیگیرد و حتی مسابقات و برنامههای تفریحی برای کودکان و بزرگسالان نیز کمتر بر پایه بازیهای بومی و محلی مازندران طراحی میشود.
وی افزود: اگر قرار است جشن خرمن برگزار شود، باید خودِ خرمن، فرهنگ کشاورزی، آیینهای مربوط به برداشت، موسیقی و رقصهای بومی، بازیهای محلی، خوراکهای سنتی و ابزارهای کشاورزی گذشته در متن برنامه قرار داشته باشند؛ در غیر این صورت، عنوان جشن خرمن بهتنهایی نمیتواند بیانگر هویت این آیین باشد.
گلمحمدیتواندشتی، صنعتی شدن کشاورزی، تغییر سبک زندگی، مهاجرت روستاییان، کاهش ارتباط نسل جدید با فرهنگ شفاهی و سنتهای بومی و همچنین تجاریسازی برخی آیینها را از مهمترین عوامل آسیبزا برشمرد و گفت: زمانی که هدف اصلی برگزاری یک جشن صرفاً جذب گردشگر یا اجرای یک برنامه مناسبتی باشد، این خطر وجود دارد که محتوا و اصالت فرهنگی آن به حاشیه برود و آیین به یک برنامه نمایشی تبدیل شود.
وی تأکید کرد: گردشگری فرهنگی زمانی ارزشمند است که به حفظ هویت محلی کمک کند، نه اینکه هویت را برای جذب گردشگر تغییر دهد. میتوان از جشن خرمن برای رونق گردشگری روستایی و معرفی ظرفیتهای مازندران استفاده کرد، اما این کار باید بر پایه شناخت، پژوهش و حفظ اصالت آیین انجام شود.
این پژوهشگر آیینهای مازندران، نبود مستندسازی علمی را یکی دیگر از چالشهای جدی دانست و اظهار کرد: بسیاری از روایتهای شفاهی، شیوه اجرای آیینها، نغمهها، بازیهای محلی، اصطلاحات بومی، ابزارهای کشاورزی و حتی خاطرات سالمندان درباره جشن خرمن هنوز بهصورت منسجم ثبت نشده است و با از میان رفتن نسلهای قدیمی، احتمال از دست رفتن این اطلاعات نیز بیشتر میشود.
گلمحمدیتواندشتی با تأکید بر نقش رسانهها در معرفی و احیای این آیین گفت: رسانهها میتوانند با تولید گزارش، مستند، مصاحبه با سالمندان و پژوهشگران، معرفی گروههای موسیقی و هنرمندان بومی و انعکاس شیوههای اصیل برگزاری جشن خرمن، به ثبت و انتقال این میراث به نسل جوان کمک کنند.
وی همچنین بر ضرورت حمایت دستگاههای فرهنگی تأکید کرد و گفت: حفظ و احیای جشن خرمن نیازمند همکاری ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، ادارهکل فرهنگ و ارشاد اسلامی، دهیاریها، شوراهای اسلامی، دانشگاهها، پژوهشگران، هنرمندان، رسانهها و فعالان فرهنگی روستاهاست و نمیتوان انتظار داشت یک نهاد بهتنهایی مسئولیت حفظ این میراث را بر عهده بگیرد.
این پژوهشگر پیشنهاد کرد: ثبت ملی آیینهای مرتبط با جشن خرمن بهعنوان میراث فرهنگی ناملموس، تهیه آرشیو صوتی و تصویری از آیینها و روایتهای شفاهی، آموزش فرهنگ و بازیهای بومی در مدارس و مراکز فرهنگی، مشارکت دادن جوانان در طراحی و اجرای جشنها، استفاده از گروههای موسیقی و هنری اصیل مازندران، احیای نمایش ادوات و شیوههای سنتی کشاورزی و برگزاری جشنواره استانی خرمن با حضور شهرستانهای مختلف میتواند در حفظ و بازآفرینی این آیین مؤثر باشد.
وی ادامه داد: تدوین یک تقویم گردشگری فرهنگی برای جشنهای خرمن در نقاط مختلف استان نیز میتواند ضمن جلوگیری از برگزاری پراکنده و بدون برنامه، زمینه معرفی هدفمند این آیینها را در سطح ملی فراهم کند؛ البته در این مسیر باید ظرفیت روستا، توان محیطزیست منطقه و آرامش و زندگی روزمره مردم نیز مورد توجه قرار گیرد.
گلمحمدیتواندشتی خاطرنشان کرد: جشن خرمن، فقط جشن پایان برداشت نیست؛ بلکه روایت زندهای از تلاش انسان، برکت زمین، شکرگزاری، همدلی، موسیقی، هنر، شادی و پیوند ناگسستنی مردم مازندران با طبیعت است. اگر امروز برای حفظ عناصر اصیل این آیین برنامهریزی نکنیم، ممکن است در آینده تنها نامی از جشن خرمن باقی بماند و نسلهای بعدی از محتوای واقعی آن بیخبر باشند.
وی تأکید کرد: احیای جشن خرمن به معنای بازگشت صرف به گذشته نیست، بلکه باید با حفظ اصالت، آن را متناسب با نیازهای امروز بازآفرینی کرد؛ بهگونهای که هم هویت فرهنگی مردم مازندران حفظ شود و هم این آیین بتواند بهعنوان یک سرمایه اجتماعی و ظرفیت ارزشمند برای گردشگری فرهنگی و توسعه پایدار روستاهای استان مورد استفاده قرار گیرد.
انتهای پیام
