توهم تنوع مسیرهای انرژی

اهمیت هرمز دقیقا در همین‌جا آشکار می‌شود: در اقتصاد انرژی، مساله فقط تولید نفت نیست؛ مساله توانایی رساندن آن به بازار است. در ابتدای ژوئیه، بیش از ۸‌میلیون بشکه نفت در روز از این تنگه عبور می‌کرد؛ اما در ادامه این رقم به کمتر از ۲‌میلیون بشکه رسید. همزمان، نفت در داخل خلیج‌فارس انباشته شد و پالایشگاه‌های آسیایی برای دریافت محموله‌های خود با محدودیت مواجه شدند. این وضعیت یک واقعیت بنیادی اقتصاد انرژی را به رخ می‌کشد: عرضه نفت فقط به میزان تولید وابسته نیست؛ به قابلیت انتقال (Transportability) نیز وابسته است. ممکن است‌ میلیون‌ها بشکه نفت در مخازن کشورهای تولیدکننده وجود داشته باشد، اما اگر نفتکش نتواند از یک گلوگاه عبور کند، آن نفت در بازار جهانی عملا «عرضه» محسوب نمی‌شود. اینجا مفهوم عرضه موثر (Effective Supply) اهمیت پیدا می‌کند؛ یعنی نفتی که نه‌فقط تولید شده، بلکه در زمان مناسب، با هزینه قابل‌قبول و از مسیر قابل‌اتکا می‌تواند به مصرف‌کننده برسد. از همین منظر، یک تنگه باریک می‌تواند در اقتصاد جهانی شبکه‌ای، ارزش ژئواکونومیک (Geoeconomic Value) بیشتری از یک میدان نفتی عظیم پیدا کند. اما درست در همین نقطه، یک پرسش مهم‌تر مطرح می‌شود: اگر هرمز دچار اختلال شود، جایگزین آن کجاست؟ پاسخ اولیه به نظر روشن بود. عربستان سعودی پس از اختلال در هرمز، بخشی از صادرات خود را از مسیر خط لوله شرق ـ غرب (East-West Pipeline) به بندر ینبع منتقل کرد. از ماه آوریل، روزانه حدود ۲.۵ تا ۳.۵میلیون بشکه نفت از این مسیر عبور می‌کرد؛ یعنی تقریبا نیمی از صادرات روزانه عربستان در سال۲۰۲۵. روی کاغذ، این دقیقا همان چیزی است که سیاست تنوع مسیرهای انرژی (Energy Route Diversification) وعده می‌دهد: اگر یک گلوگاه از کار افتاد، مسیر دیگری فعال شود. مشکل اما در ادامه مسیر خود را نشان می‌دهد. نفتی که از هرمز عبور نمی‌کند، برای رسیدن به بازارهای آسیایی باید از باب‌المندب عبور کند و باب‌المندب نیز اکنون در معرض همان ریسک ژئوپلیتیک قرارگرفته است. اینجاست که مفهوم «توهم تنوع مسیرهای انرژی» معنا پیدا می‌کند. ریسک حذف نشده است؛ ریسک فقط جابه‌جاشده است. درواقع، مسیر جایگزین زمانی «جایگزین واقعی» است که ازنظر جغرافیایی و ژئوپلیتیک مستقل از گلوگاه نخست باشد. در غیر این صورت، آنچه روی نقشه به‌عنوان تنوع مسیر دیده می‌شود، در عمل چیزی جز مسیر انتقال ریسک (Risk Transfer Route) نیست. به بیان ساده‌تر، جهان برای دور زدن هرمز مسیر ساخته است؛ اما اگر مسیر جدید خود به باب‌المندب وابسته باشد، فقط نقطه آسیب‌پذیر را تغییر داده است. گلوگاه حذف نشده، گلوگاه جابه‌جاشده است و این شاید مهم‌ترین درس ژئواکونومیک بحران کنونی باشد: در بازار جهانی انرژی، داشتن یک مسیر بیشتر لزوما به معنای امنیت بیشتر نیست. آنچه امنیت ایجاد می‌کند، داشتن مسیرهای واقعا مستقل، ظرفیت مازاد (Spare Capacity) و توان عبور از شوک‌های هم‌زمان است. در غیر این صورت، تنوع مسیرها ممکن است تنها یک توهم آماری باشد؛ توهمی که در زمان آرامش اطمینان‌بخش به نظر می‌رسد، اما در نخستین بحران بزرگ آشکار می‌کند که جهان همچنان به همان چند گلوگاه محدود وابسته است. بازگشت ساختار وارونگی؛ هشدار بازار نفت

بازار نفت معمولا زودتر از سیاستمداران هشدار می‌دهد. بازگشت ساختار وارونگی (Backwardation)؛ یعنی بالاتر بودن قیمت نفت در تحویل فوری نسبت به آینده، نشان می‌دهد بازار بیش از آنکه نگران کمبود بلندمدت باشد، از اختلال در عرضه کوتاه‌مدت و دشواری دسترسی به محموله‌های موجود هراس دارد. همزمان، افزایش قیمت بنزین، گازوئیل و سوخت جت نشان می‌دهد بحران از بازار نفت خام عبور کرده و در حال انتقال به اقتصاد واقعی است. در چنین شرایطی، گلوگاه انرژی (Energy Chokepoint) می‌تواند به گلوگاه تورمی (Inflation Chokepoint) تبدیل شود؛ زیرا افزایش هزینه انتقال انرژی، تنها قیمت سوخت را بالا نمی‌برد، بلکه هزینه حمل‌ونقل، تولید، برق، پتروشیمی و درنهایت قیمت کالاهای مصرفی را نیز تحت‌فشار قرار می‌دهد.

اهمیت بحران اما فراتر از قیمت نفت است. در اقتصاد جهانی شبکه‌ای، قدرت انرژی دیگر صرفا در اختیار تولیدکننده نیست؛ در اختیار کنترل‌کننده مسیر نیز هست. کشوری که نفت تولید می‌کند اما مسیر صادراتش ناامن است، ممکن است بخش مهمی از قدرت اقتصادی خود را از دست بدهد؛ در مقابل، کنترل یک تنگه، بندر، کانال، خط لوله یا شبکه لجستیکی حیاتی می‌تواند بدون تولید حتی یک بشکه نفت، بر امنیت عرضه و قیمت جهانی اثر بگذارد. اینجاست که ژئواکونومی وارد میدان می‌شود. هرمز، باب‌المندب و سوئز صرفا عوارض جغرافیایی نیستند؛ آنها دارایی‌های ژئواکونومیک (Geoeconomic Assets) هستند و ارزش آنها از نقشی ناشی می‌شود که در اتصال تولیدکنندگان به بازارهای مصرف ایفا می‌کنند. بنابراین، پرسش آینده دیگر این نیست که «چند مسیر انرژی داریم؟»؛ پرسش مهم‌تر این است که چند مسیر واقعا مستقل و مقاوم در برابر شوک داریم؟ اگر مسیرهای جایگزین خود به همان شبکه گلوگاهی وابسته باشند، آنچه «تنوع مسیر» (Route Diversification) نامیده شده، درواقع چیزی بیش از تنوع ظاهری (Nominal Diversification) نیست. تنوع واقعی زمانی شکل می‌گیرد که یک مسیر بتواند در زمان بحران، بدون قرار گرفتن در معرض همان ریسک ژئوپلیتیک، ظرفیت قابل‌توجهی از مسیر اصلی را جذب کند. در غیر این صورت، جهان مسیرهای بیشتری ندارد؛ فقط گلوگاه‌های بیشتری برای انتقال همان ریسک دارد و شاید مهم‌ترین پیام بحران ۲۰۲۶ همین باشد: گلوگاه حذف نشده است؛ فقط از یک نقطه‌به‌نقطه‌ای دیگر منتقل‌شده است.

برآوردهای موجود نشان می‌دهد تداوم اختلال می‌تواند ماهانه حدود ۷ تا ۸دلار بر قیمت هر بشکه بیفزاید و در سناریوهای شدید، نفت ۱۲۰ تا ۱۵۰دلاری نیز مطرح‌شده است؛ اما عدد ۱۲۰ یا ۱۵۰دلار مهم‌ترین بخش داستان نیست. مساله اصلی این است که بازار جهانی نفت در حال کشف یک آسیب‌پذیری قدیمی با هزینه‌ای جدید است: جهان برای تولید نفت‌میلیاردها دلار سرمایه‌گذاری کرده، اما برای تضمین مسیر عبور آن به همان اندازه سرمایه‌گذاری نکرده است. این همان شکاف میان امنیت منابع (Resource Security) و امنیت کریدورها (Corridor Security) است و بحران هرمز نشان داده که دومی ممکن است از اولی مهم‌تر باشد. بنابراین، شاید لازم باشد تعریف امنیت انرژی از نو نوشته شود. امنیت انرژی دیگر صرفا به معنای داشتن ذخایر نفت، قراردادهای بلندمدت یا تولیدکنندگان متنوع نیست. امنیت انرژی یعنی داشتن مسیرهای واقعا مستقل، ظرفیت مازاد، ذخایر کافی و کریدورهای مقاوم در برابر شوک ژئوپلیتیک. اگر چنین ظرفیتی وجود نداشته باشد، تنوع مسیرها فقط یک توهم است. در اقتصاد جهانی امروز، نفت ممکن است فراوان باشد، اما مسیر امن برای رساندن آن به بازار، کالایی کمیاب است و درست همین‌جاست که هرمز اهمیت خود را نشان می‌دهد: نه به‌عنوان تنها مسیر نفت جهان، بلکه به‌عنوان نماد یک واقعیت بزرگ‌تر؛ اینکه در عصر ژئواکونومی، کسی که گلوگاه را کنترل می‌کند، الزاما تولیدکننده نیست؛ اما می‌تواند قیمت امنیت را تعیین کند.

* دکترای حقوق نفت و گاز این مطلب برایم مفید است 0 نفر این مطلب را پسندیده اند کپی شد