دورنمای هرمز - دیپلماسی ایرانی

دیپلماسی ایرانی: انسداد تنگه هرمز این روزها به یکی از چالش‌برانگیزترین مسائل بازار نفت جهان تبدیل شده است؛ این چالش آن‌قدر بزرگ بوده که محور اصلی مذاکرات ایران و آمریکا به آن گره بخورد. در این میان برخی مدعی‌اند ایران می‌تواند عوارض خیره‌کننده‌ای از تنگه هرمز به دست آورد و ارقامی که برای این ادعا مطرح می‌شود، گاهی با درآمد نفتی کشور برابری می‌کند. اما بررسی دقیق‌تر این دسته از ادعاها نشان می‌دهد‌ فاصله  قابل توجهی میان ادعا تا واقعیت درآمدزایی از تنگه هرمز وجود دارد.

اما و اگرهای درآمدزایی از تنگه هرمز

انسداد تنگه هرمز در جنگ خلیج فارس‌ به یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های حال حاضر بازار نفت جهان تبدیل شده است. رخدادی که توانست بهای هر بشکه نفت را تا 117 دلار برساند و هم‌اکنون در شرایطی که تنگه هرمز همچنان مسدود است، بهای نفت در کانال 80 تا 90 دلار در نوسان است. در این میان برخی مدعی شدند ایران از محل آبراهه هرمز می‌تواند درآمدهای خیره‌کننده‌ای به دست آورد؛ درآمدهای ادعایی که گاه با درآمد نفتی کشور برابر می‌کند. هرچند میزان درآمدهای فعلی از تنگه هرمز شفاف نیست،‌ بررسی دقیق این ادعاها حاوی نکات قابل توجهی است.

درباره درآمدزایی از تنگه هرمز، عبداله باباخانی، کارشناس انرژی، در یادداشتی در صفحه شخصی خود نوشته است بحث درآمدزایی از تنگه هرمز سال‌هاست در فضای عمومی و حتی برخی محافل کارشناسی تکرار می‌شود اما در واقعیت نه‌تنها عدد این درآمد چندان قابل اعتنا نیست، که احتمال خسارات سنگین از این غائله وجود دارد. براساس یادداشتی که این کارشناس انرژی نوشته است، اگر فرض کنیم عوارض عبور از تنگه هرمز مشابه گران‌ترین عوارض آبراهه‌ها یعنی عوارض کانال سوئز باشد که دست‌ساز است و مالکیت خصوصی دارد، درآمد سالانه چیزی حدود 10 تا 12 میلیارد دلار تخمین زده می‌شود، اما این عدد باید بر اساس واقعیت‌های بازار تعدیل شود.

یکی از واقعیت‌های مهم تنگه هرمز سهم عبور مصرف‌کنندگان آسیایی مانند چین، هند و پاکستان است که حدود 40 تا 45 درصد سهم کشتی‌های تجاری عبوری از تنگه هرمز را در اختیار دارند. به گفته باباخانی، در بسیاری از سناریوها، این کشورها معاف می‌شوند یا امکان اعمال هزینه بر آنها محدود است. در نتیجه این درآمد به پنج تا شش میلیارد دلار کاهش خواهد یافت. این کارشناس انرژی در ادامه به احتمال دعوای حقوقی بین‌المللی در رابطه با وضع عوارض در تنگه هرمز و متعاقب آن خسارات احتمالی ناشی از آن دعوا تأکید می‌کند. 

گذشته از این، کشورهای منطقه در حال ساخت یا توسعه مسیرهایی هستند که تنگه هرمز را دور می‌زند؛ به عنوان مثال عربستان خط لوله شرق به غرب را در اختیار دارد و امارات خط لوله حبشان-فجیره را. علاوه بر این دو مسیر، مسیرهای متعدد دیگری در حال ساخت یا توسعه هستند. بنابراین بخشی از صادرات نفتی و در آینده غیرنفتی به هرمز برنمی‌گردد. همچنین این کارشناس تأکید می‌کند برای پرداخت عوارض گاز مایع از سوی قطر تردید جدی وجود دارد؛ چراکه با توجه به روابط خاص قطر به عنوان بازیگر اصلی LNG، اعمال هزینه‌ها محل تردید است.

گذشته از این، درباره برخی کشورها مانند عراق پیچیدگی‌های ژئوپلیتیک وجود دارد یا درباره اعمال تعرفه برای ترکیه امکان دارد این کشور هم اقدام به اعمال تعرفه‌های متقابل به‌ویژه در حوزه ترانزیت یا صادرات کالا به ایران کند. بنابراین درآمد عبوری از تنگه هرمز می‌تواند به دو تا سه میلیارد دلار کاهش پیدا کند که نیمی از آن سهم عمان خواهد بود؛ چر‌اکه تا پیش از این هم در واقع ۹۰ درصد این کشتی‌ها از بخش بین‌المللی عمان می‌گذشتند و فقط تعداد محدودی از بخش بین‌المللی ایران عبور می‌کردند.

صرف نظر از این موارد، عمان بارها اعلام کرده است در محدوده آب‌های خود در تنگه هرمز حاضر به دریافت عوارض نیست و همین مسئله به همراه ریسک بالای عبور از آب‌های ایران می‌تواند انگیزه عبور کشتی‌های تجاری و نفتکش‌ها را از آب‌های ایران تضعیف کند. در جدیدترین طرحی که گفته می‌شود عمان برای مدیریت تنگه هرمز عرضه کرده است، پیشنهاد شده‌ تنگه هرمز به یک مسیر رفت و برگشت تقسیم شود که مسیر ورود به تنگه هرمز از سمت آب‌های ایران و مسیر خروج از تنگه در سمت آب‌های عمان باشد. در صورت اجرای این تصمیم امکان دارد راه‌های دور‌زدن مسیر ورود به آب‌های ایران ایجاد شود و کشورهای حاشیه خلیج فارس، محموله‌های تجاری را از مبدأ بنادر خود به سمت مسیر خروجی عمان هدایت کرده و از خارج از تنگه هرمز بار را تحویل کشتی‌های دیگری دهند که قصد ورود به تنگه را داشته‌اند.

‌مسیرهای دور‌زدن تنگه هرمز  فعال شد

این ملاحظات در شرایطی مطرح می‌شود که در یک بازه زمانی میان‌مدت و بلندمدت، مسیرهای ترانزیتی متعددی برای دور‌زدن تنگه هرمز تعریف شده است. نگاهی به آمارهای تولید و صادرات نفت کشورهای حاشیه خلیج فارس نشان می‌دهد‌ انسداد تنگه هرمز صادرات نفت کشورهای این منطقه را به صورت کامل متوقف نکرده است. بر اساس گزارش اوپک، تولید نفت خام تمام اعضای اوپک‌پلاس در ماه مارس به‌‌طور میانگین ۳۵.۰۶ میلیون بشکه در روز بوده که ۷.۷ میلیون بشکه در روز کمتر از ماه فوریه است. از اعضای اوپک‌پلاس که شامل تولیدکنندگان بزرگ نفت اوپک و متحدان آن است، عربستان، عراق، کویت و عمان در حاشیه خلیج فارس قرار دارند و الجزایر، قزاقستان و روسیه خارج از این محدوده قرار می‌گیرند. پیش از جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، روزانه چیزی حدود ۱۱ تا ۱۶ میلیون بشکه نفت از تنگه هرمز عبور می‌کرد و با انسداد تنگه هرمز و جنگ در خلیج فارس تولید نفت خام اوپک‌پلاس ۷.۷ میلیون بشکه نفت کاهش داشته است. به عبارتی می‌توان گفت انسداد تنگه هرمز چیزی حدود کسری هفت میلیون بشکه در روز در بازار جهان ایجاد کرده است.

در این میان عربستان به عنوان یکی از سه تولیدکننده بزرگ نفت جهان توانسته است حجم قابل توجهی از نفت خود را از طریق خط لوله شرق به غرب صادر کند و نفت خود را بدون نیاز به تنگه هرمز به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ برساند. میزان صادرات نفت خام عربستان روزانه حدود 10 میلیون بشکه در روز است که خط لوله شرق به غرب عربستان، ظرفیت انتقال روزانه هفت میلیون بشکه را در روز دارد. بر اساس گزارش رویترز، عربستان به دنبال آن است که در طرحی جدید، ظرفیت این خط لوله را تا حدود دو میلیون بشکه در روز افزایش دهد. بر اساس این گزارش، عربستان همچنین هم‌زمان مذاکرات اولیه‌ای را با برخی کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس از جمله کویت، قطر و بحرین آغاز کرده است تا امکان انتقال بخشی از نفت این کشورها از طریق زیرساخت‌های صادراتی عربستان و بدون عبور از تنگه هرمز بررسی شود.

در امارات هم وضعیت مشابهی وجود دارد. در حال حاضر امارات متحده عربی یک خط لوله ۳۶۰‌ کیلومتری دارد که میدان نفتی حبشان در ابوظبی را به بندر فجیره در دریای عمان متصل می‌کند و تنگه هرمز را دور می‌زند. ظرفیت این خط لوله در حال حاضر ۱.۸ میلیون بشکه در روز است و امارات به دنبال آن است که ظرفیت صادرات نفت خود را به چهار میلیون بشکه در روز برساند. حالا با انسداد تنگه هرمز، امارات هم به دنبال توسعه ظرفیت انتقال این خط لوله است. در همین زمینه دفتر رسانه‌ای دولت ابوظبی گزارش داد ولیعهد ابوظبی، شیخ خالد آل نهیان در دیدار با مقامات شرکت ملی نفت ابوظبی یا ادونوک، در جریان آخرین تحولات مربوط به پروژه «خط لوله جدید غرب-شرق یک» قرار گرفت.

این پروژه قرار است ظرفیت صادرات شرکت ملی نفت ابوظبی (ADNOC) را از طریق امارت فجیره دو برابر کند. انتظار می‌رود این خط لوله تا سال ۲۰۲۷ اجرایی شود. همچنین در حال حاضر ترکیه پروژه‌های متعددی با عراق و قطر و سایر کشورهای حاشیه خلیج فارس تعریف کرده است که بر اساس آن بدون نیاز به تنگه هرمز می‌توان نفت و گاز این کشورها را ترانزیت کرد. در حال حاضر ترکیه با عزم جدی در حال راه‌اندازی کریدور «راه توسعه» عراق است که علاوه بر اینکه کریدور ترانزیتی شمال به جنوب ایران را به حاشیه می‌برد، می‌تواند نفت عراق را بدون نیاز به تنگه هرمز صادر کند.

چندی پیش آلپ‌ارسلان بایراکتار، وزیر انرژی ترکیه، در گفت‌وگو با خبرگزاری آنادولو از پیشنهاد ترکیه به عراق خبر داده است که گفته منطقه نفت‌خیز بصره در جنوب عراق را به شمال این کشور متصل می‌کند و عراق می‌تواند بدون نیاز به تنگه هرمز، نفت خود را از شمال این کشور به ترکیه و سپس ‌اروپا صادر کند. خط لوله عراق-ترکیه‌، نفت کرکوک را به بندر مدیترانه‌ای جیهان در ترکیه منتقل می‌کند. این خط لوله ظرفیتی بیش از 1.5 میلیون بشکه در روز دارد و می‌تواند حجم قابل توجهی از نفت عراق را بدون نیاز به خلیج فارس و تنگه هرمز صادر کند. همچنین ایده ساخت یک خط لوله گاز از قطر به ترکیه را دوباره مطرح کرد که از چند کشور از‌ جمله عربستان سعودی، اردن و سوریه گذر می‌کند. به گفته بایراکتار: «بنابراین شما دیگر صادرات LNG ندارید.

در حال حاضر هم نمی‌توانید از هرمز گذر کنید. حالا تصور کنید مقداری گاز از راه یک خط لوله به ترکیه و اروپا منتقل شود. ما یک مسیر صادراتی جایگزین برای شما باز می‌کنیم». همچنین تسنیم در اردیبهشت ۱۴۰۵ خبر داد ترکیه قراردادی را با عراق امضا کرده که طی آن دولت بغداد ۲۰ سامانه پدافند هوایی را از ترکیه می‌خرد تا به وسیله آن امنیت میادین نفت و گاز خود را تأمین کند. این قرارداد آنجا معنا‌دارتر می‌شود که بخش قابل توجهی از میادین نفت و گاز عراق در شمال این کشور و در نزدیکی ترکیه قرار دارد و سرمایه‌گذارانی از آمریکا، امارات و اسرائیل در این میادین حضور دارند و به دنبال تأمین پایدار انرژی اروپا از طریق میادین شمالی عراق هستند. این میادین بارها در جریان حملات راکتی ایران به مواضع نیروهای مخالف ایران آسیب دیده‌اند.

همچنین میدل‌ایست‌آی خبر داده است عراق، سوریه و آمریکا قصد دارند خط لوله تاریخی ۵۰۰ مایلی منتهی به سواحل مدیترانه را احیا کنند؛ اقدامی که بخشی از تلاش‌ها برای کاهش نفوذ ایران بر تنگه هرمز است. این خبری است که بنا به توضیحات میدل‌ایست‌آی مقامات ارشد عراقی و منطقه تأیید کرده‌اند و بناست این پروژه هم‌زمان با دیدار علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق با دونالد ترامپ در کاخ سفید رونمایی شود. این منابع همچنین توضیح داده‌اند تام باراک، سفیر آمریکا در ترکیه و فرستاده ویژه واشینگتن در امور سوریه و عراق، پیش از سفر الزیدی روی جزئیات این توافق کار کرده است.

گذشته از این، سوریه با همکاری آمریکا طرح ترانزیتی چهار دریا را رونمایی کرده است که مسیری برای جایگزینی تنگه هرمز به شمار می‌آید. هدف این طرح، اتصال چهار پهنه آبی کلیدی یعنی خلیج فارس، دریای مدیترانه، دریای خزر و دریای سیاه از طریق خاک سوریه و ترکیه است. این طرح که با نام «ابتکار کریدور ۹» نیز شناخته می‌شود، به دنبال تبدیل سوریه و ترکیه به یک قطب بزرگ برای انتقال و توزیع انرژی است و تام باراک، فرستاده ویژه آمریکا در امور سوریه، این پروژه را در شورای آتلانتیک به‌طور رسمی مطرح کرد. مسیرهای جایگزین تنگه هرمز می‌تواند در میان‌مدت و بلندمدت نیاز کشورهای منطقه را به تنگه هرمز به حداقل برساند و مسئله پایداری درآمدزایی از این آبراهه را با چالش جدی مواجه کند./شرق