هادی برهانی در گفتوگو با خبرنگار جماران با بیان اینکه توافق مکه بیش از هر چیزی، به دلیل احساس خطر کشورهای اسلامی از جانب اسرائیل امضا شده است، اظهار کرد: تحولات پس از هفتم اکتبر شامل نسلکشی اسرائیل در غزه و سپس گسترش دامنه حملات به لبنان، سوریه، قطر و ایران و همچنین تهدید سایر کشورها مانند ترکیه و عربستان، باعث شد سطح خطر در منطقه افزایش یابد و زمینه برای همگرایی بین کشورهای منطقه به منظور مقابله با تهدیدات اسرائیل فراهم شود و نهایتا توافق مکه توسط سه کشور عربستان، پاکستان و ترکیه به امضا رسید.
وی در خصوص اینکه برخی معتقدند یکی از اهداف این توافق، مقابله سه کشور مذکور و علیالخصوص عربستان با ایران است، بیان کرد: اگرچه حملات ایران و انصارالله به عربستان، در تدوین و امضای توافق مکه بیتاثیر نبوده است، اما مقابله با ایران، یک هدف کوتاهمدت این توافق محسوب میشود، زیرا این یک مسئله مقطعی است و در صورت حل بحران کنونی خلیجفارس، منازعات جاری بین ایران و کشورهای عربی نیز منتفی خواهد شد. در حالیکه تنشهای کشورهای عربی با اسرائیل و خصوصا تهدیدات این رژیم علیه عربستان، به این زودیها حل نخواهد شد؛ کما اینکه طی ۷ دهه گذشته نیز لاینحل باقی مانده است. بنابراین، من معتقدم هدف اصلی توافق مکه، مقابله با تهدید اسرائیل است.
این تحلیلگر مسائل خاورمیانه با اشاره به اینکه در توافق مکه بندی مشابه بند ۵ پیمان ناتو وجود دارد که حمله به هر کدام از اعضا را حمله به تمام اعضا تلقی میکند، افزود: سالها پیش بحث ایجاد ناتوی عربی مطرح بود و ایران نگرانیهایی را از این بابت داشت و آن را تهدیدی علیه خود میدانست، زیرا ایران یک کشور عربی نیست و لذا نمیتوانست جایی در آن تشکیلات نظامی داشته باشد و ممکن بود با تاسیس ناتوی عربی، ایران مورد خصومت نظامی کشورهای عرب قرار گیرد. توافق مکه اما اصلا یک پیمان عربی نیست و همچنانکه در متن آن آمده، با محوریت همبستگی اسلامی تدوین شده است.
برهانی ادامه داد: بنابراین، ایران نیز میتواند جایی را در این پیمان داشته باشد، کما اینکه عربستان، پاکستان و ترکیه نیز نسبت به عضویت سایر کشورهای اسلامی به پیمان مکه، ابراز تمایل کردهاند. بنابراین، این پیمان میتواند مصر و ایران را نیز در خود جای دهد تا تمام ۵ قدرت منطقه در یک پیمان کنار یکدیگر قرار گیرند و بدین ترتیب یک کلوپ از تمام قدرتهای منطقه خواهیم داشت و این میتواند قویترین کلوپ برای مقابله با اسرائیل باشد.
مخالفت عربستان با عضویت مصر در توافق مکه، مقطعی و کوتاهمدت است
وی با اشاره به مخالفت اخیر عربستان با پیوستن مصر به توافق مکه، عنوان کرد: من فکر میکنم این یک مخالفت مقطعی و نوعی نازکردن عربستان برای مصر بود تا این کشور وادار به تجدیدنظر در برخی از سیاستهای منطقهای خود شود. کشورهای حاشیه خلیجفارس و مخصوصا عربستان، از برخی مواضع اخیر مصر ناراضی بودند و به عنوان مثال از آن انتظار داشتند در برابر حملات ایران و انصارالله به کشورهای حاشیه خلیجفارس، موضع قاطعتری را بگیرد. بنابراین، من فکر میکنم در مورد مصر صرفا مسئله زمان مطرح است و در فرصتی دیگر، احتمالا عربستان با عضویت مصر در توافق مکه موافقت خواهد کرد.
عضو هیات علمی دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران با بیان اینکه به علاوه، مصر نسبت به ترکیه و پاکستان از قدرت نظامی و استقلال کمتری برخوردار است، گفت: همچنین مصر آن چنان که باید، در مقابل اسرائیل محکم عمل نمیکند، در حالیکه ترکیه و پاکستان به شدت در این زمینه قاطع هستند؛ پاکستان که اصلا با اسرائیل رابطه ندارد و آن را به رسمیت نمیشناسد و ترکیه نیز طی سالهای اخیر آنچنان مواضع ضداسرائیلی داشته که اکنون در رژیم صهیونیستی صحبت از این میشود که پس از ایران، به ترکیه حمله کنند. بنابراین از این جهت نیز مصر جذابیت کمتری برای عربستان دارد و سعودیها منتظر تغییر موضع مصر هستند تا آن را برای عضویت در پیمان مکه بپذیرند.
کشورهای اسلامی برای مقابله با اسرائیل باید در کنار یکدیگر قرار گیرند
برهانی با تاکید بر اهمیت عضویت ایران در پیمان مکه، بیان کرد: اکنون نخستین و مهمترین تهدید علیه ایران و موجودیت جمهوری اسلامی، اسرائیل است. اگر ایران درک درستی از این تهدید داشته باشد و مهار اسرائیل را اولویت خود بداند، باید در کنار دیگر کشورهای منطقه برای مقابله با این رژیم تلاش کند، زیرا تاریخ نشان داده که کشورهای منطقه هر چه قدر هم که قوی باشند، نمیتوانند به تنهایی حریف اسرائیل شوند؛ نه سوریه و مصر توانستهاند چنین کنند و نه عربستان و در دو جنگ اخیر اسرائیل علیه جمهوری اسلامی نیز دیدیم که علیرغم تمام قدرتنماییهای ایران، توان ما در زمینههای اطلاعاتی و عملیاتی، قابل مقایسه با اسرائیل نیست.
وی اضافه کرد: لذا تنها گزینه باقیمانده برای توقف اسرائیل، همکاری "قدرتهای منطقهای" است. من بر قدرتهای منطقه تاکید دارم، زیرا اصلا نیاز به حضور و مداخله تمام کشورها نیست؛ کشورهایی مانند کویت، عمان، تونس و... اصلا چندان تاثیرگذار نیستند و تنها ۵ قدرت منطقهای شامل عربستان، پاکستان، ترکیه، مصر و ایران اند که میتوانند رژیم صهیونیستی را مهار کنند و بهترین حالت همین است که این ۵ کشور کنار یکدیگر قرار گیرند و ائتلافی را برای مقابله با اسرائیل تشکیل دهند. من حتی معتقدم چنانچه سایر کشورها به این ائتلاف اضافه شوند، چهبسا حوزه عمل آن را محدود کنند و وضعیت مانند سازمان همکاری اسلامی شود که آن قدر اعضای آن زیاد است که نه میتوانند در زمینهای به توافق برسند و نه سرعت عمل دارند.
این تحلیلگر مسائل خاورمیانه ادامه داد: بنابراین، حالت ایدهآل این است که با همگرایی این ۵ کشور، یک تشکیلات منطقهای برای حفاظت از منافع جهان اسلام ایجاد شود. لذا چنانچه مصر و ایران به توافق مکه بپیوندد، ما شاهد تحولی خواهیم بود که میتواند اسرائیل را در منطقه عقب براند و تهدیدات آن را خنثی کند. پیوستن ایران به توافق مکه و پذیرش آن از سمت سه کشور بنیانگذار، منوط به شکلگیری یک تصمیم مهم در ایران است. در کشور ما، یک نگاه دوگانه نسبت به کشورهای عربی و اسلامی وجود دارد؛ گروهی مانند دولت و دستگاه دیپلماسی که از توافق مکه هم استقبال کردهاند، خواهان همکاری با کشورهای اسلامی هستند و گروهی دیگر، یک سری افراد تندرو اند که بدون توجه به تاریخ، کشورهای اسلامی و عربی را همدست اسرائیل میدانند.
عضو دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران افزود: اگر نگاه اول در ایران اساس کار قرار گیرد و موضع رسمی جمهوری اسلامی، همکاری با قدرتهای منطقه اعلام شود، کشورهای اسلامی با عضویت ایران در پیمان مکه موافقت خواهند کرد. اما اگر در ایران سیاستهای تند حاکم شود که ریشه در عربستیزی، سُنیستیزی و افراطگری دارد، قاعدتا کشورهای عربی و اسلامی نیز تمایلی به همکاری با ایران نخواهند داشت. بنابراین پذیرش یا عدم پذیرش ایران در توافق مکه، به آن تصمیم بزرگی بستگی دارد که ایران در تعریف رابطه خود با کشورهای عربی میگیرد.
برهانی با بیان اینکه پیمان مکه علاوه بر جنبه نظامی، جنبههای اطلاعاتی، سیاسی و اقتصادی نیز دارد، اظهار کرد: در توافق مکه، بر همکاری اطلاعاتی بین کشورها تاکید شده است و به نظر من، اهمیت این موضوع، کمتر از همکاریهای نظامی نیست، زیرا یکی از دلایل برتری اسرائیل در منطقه ما، اشراف بالای اطلاعاتی این رژیم بر کشورهاست و دستگاههای اطلاعاتی هیچ کدام از کشورهای منطقه، به تنهایی توان مقابله با دستگاه اطلاعاتی اسرائیل را ندارند. اما اگر این کشورها توان اطلاعاتی خود را برای مقابله با اسرائیل یککاسه کنند، این احتمال وجود دارد که شاهد تحولی در این زمینه باشیم.
وی اضافه کرد: از نظر سیاسی و اقتصادی نیز اگرچه چیزی در متن توافق مکه تصریح نشده، اما تمام تحلیلگران معتقدند این توافق میتواند به عنوان مثال باعث تقویت همکاریهای اقتصادی ترکیه و عربستان شود. در مجموع باید گفت توافق مکه زمینه را برای تحولات مهمی در عرصههای نظامی، اطلاعاتی، سیاسی و اقتصادی منطقه فراهم میکند.
دوران پیمان ابراهیم در منطقه پایان یافته است
این تحلیلگر مسائل خاورمیانه همچنین در تشریح نسبت میان توافق مکه و پیمان ابراهیم، بیان کرد: در یک دهه اخیر اسرائیل و آمریکا فشار بسیاری بر کشورهای منطقه آوردند تا در موضوع فلسطین تسلیم شوند و اسم این تسلیم را گذاشتند پیمان ابراهیم. بر اساس پیمان ابراهیم، کشورهای اسلامی باید شرط تشکیل کشور فلسطین و آزادی سرزمینهای اسلامی از اشغال اسرائیل را کنار بگذارند و اشغال فلسطین و پاکسازی قومی ملت فلسطین را بپذیرند.
برهانی با اشاره به اینکه امارات متحده عربی، بحرین و مراکش تسلیم این زورگویی آمریکایی-صهیونیستی شدند، افزود: آمریکا و اسرائیل امید داشتند این پیمان و این تسلیم به سایر کشورهای اسلامی به ویژه عربستان نیز تسری یابد، اما هفتم اکتبر، زنجیره تسلیمطلبی کشورهای اسلامی را پاره کرد. پس از طوفانالاقصی، تلاش بسیاری برای احیای پیمان ابراهیم صورت گرفت و در آخرین دور از این تلاشها، آمریکا اجرای قرارداد اتمی خود با عربستان را منوط به پذیرش این پیمان کرد. اما توافق مکه در واقع پاسخ منفی عربستان به این شروط ظالمانه و خباثتآلود آمریکا بود.
وی ادامه داد: عربستان با این توافق، تصمیم گرفت به جای نزدیکی به آمریکا و اسرائیل و پیوستن به پیمان ابراهیم، نگرانی امنیتی خود را از طریق نزدیکی به دو کشور اسلامی یعنی ترکیه و پاکستان برطرف کند. در سایه این تحول میتوان مدعی شد دوران پیمان ابراهیم در منطقه پایان یافته و دوران جدیدی آغاز شده است. ویژگی دوران جدید، شکلگیری یک همگرایی امنیتی جدی میان قدرتهای اسلامی برای متوقفکردن قلدری اسرائیل در منطقه و برقراری صلح و امنیت براساس مصلحت کشورهای اسلامی است.
![[جمیله کدیور] پیمان مکه و هراس از ایران؟](/news/u/2026-08-15/ettelaat-o8spx.jpg)
