پژوهشگر عرصه‌های نادیده فرهنگ ایرانی

نهم شهریور ۱۳۰۸ در شهرری به دنیا آمد؛ شهری که بعدها موضوع برخی از پژوهش‌هایش شد. ریشه‌های خانوادگی‌اش به لرهای بختیاری بازمی‌گشت و شاید همین پیوند، او را به‌سوی شناخت زندگی ایلی سوق داد. در سال ۱۳۳۲ وارد «دانشگاه تهران» شد و تاریخ و جغرافیا خواند؛ رشته‌ای که بعدها آن را با انسان‌شناسی گره زد. در میانه دهه ۴۰، با همراهی «نادر افشار نادری»، «بخش مستقل مطالعات و تحقیقات عشایری» را پایه‌گذاری کرد که نقطه‌عطفی در پژوهش‌های عشایری ایران به شمار می‌آید.

همچنین کاشف و معرفی‌کننده شیوه سنتی کشاورزی «بُنه» بود و ده‌ها پژوهش میدانی را در مناطق مختلف کشور به انجام رساند؛ از بررسی سبزی‌کاری در شهرری تا مطالعه پیشینه جغرافیایی و تاریخی شمال خراسان. صفی‌نژاد باور داشت برای فهم ایران، باید آن را دید، لمس کرد و در میان مردمانش زیست.

از او کتاب‌ها و نوشته‌هایی به‌جا مانده که هرکدام بخشی از تاریخ جغرافیا و مردم‌شناسی ایران را روایت می‌کنند؛ آثاری چون «مبانی جغرافیای انسانی»، «نظام سنتی آبیاری در نائین» و «پیشگامان جغرافیا در قلمرو اسلام». امروز، با رفتن او یکی از راویان خاموش ایران خاموش شد؛ اما روایت‌هایش همچون آب قنات، همچنان در زیر پوست این سرزمین جریان دارند.

«جبار رحمانی»، رئیس انجمن انسان‌شناسی ایران، در نشست بازخوانی آثار و آرای جواد صفی‌نژاد، با اشاره به اینکه نوعی نادیده‌انگاری نسبت به آثار جواد صفی‌نژاد وجود دارد، گفت: «هر جای دنیا پژوهشگری مانند صفی‌نژاد داشتند، مؤسسه‌ای برای ادامه راه او تأسیس می‌کردند، اما سؤال اینجاست که او چرا مهجور مانده یا حذف می‌شود؟»

او اضافه کرد: «در شرایطی که محققانی با تقلیل‌گرایی تنها، تنه و مولد اصلی را در علوم اجتماعی توضیح می‌دهند، محققانی چون صفی‌نژاد پای خود را روی زمین گذاشتند و با جزئی‌نگری ریشه‌هایی را که اصلی نیستند، اما در عین حال خود را بازتولید می‌کنند، بررسی کردند. چیزهایی که جزئی و ریز هستند، اما این تمدن را شکل می‌دهند و خود را تکثیر می‌کنند.» …