از آمار نزولی ازدواج تا تولد به تاخیر افتاده / بحران جمعیت از کجا شروع می‌شود؟

روز گذشته، محمدرضا ظفرقندی، وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در طی نشستی با تاکید براین موضوع که مسئله جمعیت در واقع بحث بر سر آینده ایران است اظهارکرد: در مسئله جمعیت در حال حاضر نرخ باروری یا به عبارتی TFR در کشور ما در حال حاضر حدود ۱/۳۵ است که این عدد زیر حد جایگزینی قرار دارد و حتی در برخی از استان‌ها مثل گیلان به ۰/۸ کاهش می‌یابد. کد ویدیو دانلود ویدیو فیلم اصلی

اگرچه با به تصویب رسیدن «قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت» در سال۱۴۰۰، کشور گامی مهم در راستای وضع سیاست‌های جمعیتی نهاد، اما با گذشت حدود ۴ سال، بررسی‌ها نشان می‌دهد که علاوه بر ضعف جدی در نظارت و اجرای دستگاه‌های موظف، بخشی از مسئله به عدم پوشش دهی کافی سیاست‌های تعریف شده باز می‌گردد.

در همین راستا مرضیه وحید دستجردی، دبیر ستاد ملی جمعیت در گفت‌و‌گو با خبرگزاری دانشجو با اشاره به شکاف میان سیاست گذاری و اولویت‌های جمعیتی کشور اظهارکرد: امروز در ایران حدود ۷۲ درصد موالید مربوط به فرزندان اول و دوم، حدود ۱۸ درصد مربوط به فرزند سوم و تنها بخش اندکی مربوط به فرزندان چهارم و بالاتر است؛ بنابراین اگر هدف، حفظ پایداری جمعیت کشور باشد، اولویت نخست باید تسهیل ازدواج و سپس حمایت از تولد فرزند اول و دوم باشد. این در حالی است که بخش مهمی از مشوق‌های موجود بیشتر متوجه فرزند سوم و بالاتر است و خانواده‌های دارای فرزند اول و دوم کمتر از این حمایت‌ها بهره‌مند می‌شوند.

ازدواج؛ اولین گلوگاه بحران جمعیت

بر اساس داده‌های سازمان ثبت احوال کشور، شمار ازدواج‌های ثبت‌شده از حدود ۷۹۵ هزار مورد در سال ۱۳۹۲ به ۴۸۱ هزار و ۳۹۵ مورد در سال ۱۴۰۲ کاهش یافته است، در واقع کاهشی نزدیک به ۴۰ درصد اتفاق افتاده است و در ادامه این روند نزولی، درسال گذشته تعداد ۴۳۱ هزار و ۶۷۲ واقعه ازدواج به ثبت رسیده‌است؛ یعنی در بازه دوساله نیز حدود ۱۰ درصد کاهش اتفاق افتاده و در واقع میزان ازدواج در کشور طی ۱۲ سال گذشته، تقریبا ۵۰ درصد کاهش داشته‌است.

از سوی دیگر طبق اعلام رسمی سازمان ثبت احوال از تازه‌ترین آمار وضعیت تجرد کشور، ۷ میلیون و ۳۵۵ هزار نفر مرد مجرد در گروه سنی ۲۰ تا ۵۴ سال و ۶ میلیون و ۹۲۹ هزار و ۵۶۸ نفر زن مجرد در گروه سنی ۱۵ تا ۴۹ سال هستند.

با نگاهی به کاهش ۵۰ درصدی ازدواج در طی سال‌های اخیر و آمار بیش‌از ۱۴ میلیون جوان مجرد در سن ازدواج که نشان از روند افزایشی سهم تجرد در گروه‌های سنی فعال ازدواج دارد، زنگ خطری جدی نسبت به تحولات جمعیتی کشور به صدا در می‌آید؛ چرا که مسئله ازدواج بخش مهمی از تحقق اهداف جمعیتی را به دنبال خواهد داشت.

وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی نیز با توجه به اهمیت همین موضوع د مسئله جمعیتی کشور طی هفته‌های گذشته بیان‌کرد: ((اول بحث عدم تمایل به فرزندآوری نیست بحث عدم ازدواج است؛ سطح تمایل به فرزندآوری در بین کسانی که ازدواج کردند در سطح مناسبی قرار دارد. حداقل ۳۵ درصد خانم‌ها و آقایان که در سنین باروری هستند مجردند که تابع مسائل اقتصادی، مسائل اجتماعی، مسائل فرهنگی و مسائل مختلفی است که باید روی آن کار شود.))

  دومینوی کاهش ازدواج و آمار نزولی تولد فرزند اول و دوم

داده‌های پایگاه جمعیت کشور نشان می‌دهد که در طی تقریبا یک دهه‌ی اخیر، نرخ باروری فرزند اول از حدود ۰/۸۴ به حدود ۰/۵۷ کاهش یافته و نرخ باروری فرزند دوم نیز از حدود ۰/۷۲ به حدود ۰/۴۶ رسیده است، در حالی که تغییرات در تولد مراتب سوم، چهارم، پنجم و بالاتر با این شدت نبوده است.

علیرضا ساجدی، رئیس مرکز رصد جمعیت سازمان ثبت‌احوال کشور، در مراسم بزرگداشت روز جهانی جمعیت با ارائه گزارشی از روند‌های جمعیتی کشور اظهار کرد: ((وقتی بیشترین کاهش نرخ باروری در فرزند اول اتفاق افتاده است، این موضوع نشان می‌دهد بحث ازدواج باید در سیاست‌گذاری جمعیتی در اولویت قرار گیرد و فرزند اول ارتباط مستقیمی با ازدواج دارد و در صورتی که ازدواج کاهش پیدا کند، طبیعتاً تولد فرزند اول نیز کاهش خواهد یافت.))

ساجدی با اشاره به تفاوت نرخ باروری فرزند اول و دوم گفت: ((فاصله نرخ باروری فرزند اول و دوم در سال ۱۳۹۵ حدود ۰/۱۲ بود، اما این فاصله در سال ۱۴۰۴ به حدود ۰/۶ رسیده است و این موضوع نشان می‌دهد خانواده‌هایی که وارد مسیر فرزندآوری شده‌اند، تمایل نسبتاً بیشتری به داشتن فرزند دوم دارند؛ این حال، کاهش ازدواج و تأخیر در تولد فرزند اول باعث می‌شود این تمایل نتواند به اندازه کافی نرخ باروری کل کشور را افزایش دهد.))

در واقع مسئله مهم دیگر، فاصله میان ازدواج و تولد فرزند اول است، موضوعی که به مراتب مجددا تاثیر زیادی بر امکان تولد فرزندان بیشتر ایجاد می‌کند و زوجین به دلیل داشتن نگرانی‌های مختلف اجتماعی، اقتصادی و... این تصمیم را به تعویق می‌اندازند. از تبدیل شدن ازدواج به یک پروژه پرهزینه تا نقش امنیت اقتصادی در فرزندآوری

ازدواج برای بخش عمده جوانان دیگر صرفا یک تصمیم عاطفی و خانوادگی نیست؛ بلکه به پروژه‌ای پر هزینه و وابسته به تعدادی پیش شرط نظیر: شغل پایدار و درآمد قابل پیش‌بینی، توانایی فراهم کردن مسکن مستقل، هزینه‌های مراسم و شروع زندگی و... تبدیل شده‌است.

اگرچه اهمیت و سخت‌گیری در قبال این پیش شرط‌ها در گرو فرهنگ، نظام ارزش‌ها و تفاوت‌های زوجین مختلف است و ضعف نهاد‌های فرهنگی کشور در ترویج ازدواج آسان منجر به افزایش مصرف‌گرایی و تجمل در میان جوانان شده است و این موضوع نیازمند فرهنگ سازی جدی می‌باشد، اما با این حال نقش پررنگ بی ثباتی شغلی و نااطمینانی از آینده را نمی‌توان در تصمیم به ازدواج و فرزندآوری نادیده گرفت.

دبیر ستاد ملی جمعیت در گفت‌و‌گو با خبرگزاری دانشجو، براساس پیمایش‌های صورت گرفته در جهت عوامل موثر بر فرزندآوری مطرح کرد: ((جوانان مهم‌ترین عوامل مؤثر بر تمایل به فرزندآوری را شرایط اقتصادی، حمایت‌ها و تسهیلات رفاهی دولت، نگرانی نسبت به آینده فرزندان و استحکام خانواده عنوان کرده‌اند. حدود ۷۵ درصد پاسخ‌دهندگان، مسائل اقتصادی را مهم‌ترین عامل تصمیم‌گیری برای فرزندآوری دانسته‌اند؛ موضوعی که نشان می‌دهد سیاست‌های اقتصادی و اجتماعی تا چه اندازه در آینده جمعیتی کشور اثرگذار است.))

بنابراین امنیت اقتصادی و داشتن شرایط و حمایت‌هایی که بهبود دهنده شرایط معیشتی جوانان باشد، نقش مهمی در تصمیم‌گیری در قبال مسائل بلند مدتی مثل ازدواج و فرزندآوری ایفا خواهد کرد.

افزایش تمرکز بر ازدواج و تولد فرزند اول و دوم؛ یک چرخش سیاستی ضروری در حوزه جمعیت است

بحران جمعیت ایران شاید بیش از آنکه بحران ((بی‌میلی مردم به فرزند)) باشد، بحران تبدیل شدن تشکیل خانواده به یک تصمیم پرریسک باشد؛ جوان برای ازدواج امنیت شغلی و مسکن می‌خواهد؛ زوج‌ها برای فرزند اول به اطمینان از آینده نیاز دارند و خانواده پس از تجربه فرزند اول، برای فرزند دوم با هزینه واقعی زندگی روبه‌رو می‌شود.

از سوی دیگر با توجه به اینکه بخش قابل توجهی از ارائه تسهیلات مربوط به فرزندآوری براساس قانونی جوانی جمعیت بر روی تولد فرزند سوم و بیشتر متمرکز شده‌است، بررسی‌های حال حاضر نشان از اهمیت توجه بیشتر به بحث ازدواج و تولد فرزند اول و دوم دارد؛ در واقع بخش مهمی از سیاست جمعیتی باید از ((تشویق خانواده‌های پرجمعیت)) به سمت ((تسهیل تشکیل خانواده و تحقق دو فرزند برای خانواده‌های خواهان فرزند)) حرکت کند.

تجربه جهانی نیز همین موضوع را تأیید می‌کند چراکه کشور‌های اروپایی که نزدیک به نیم قرن زیر سطح جانشینی جمعیت قرار داشته‌اند، بسیار زودتر از ایران سیاست‌های تشویقی افزایش جمعیت را آغاز کردند و تجربه آنها نشان می‌دهد که بیشترین تأثیر بر نرخ باروری، مربوط به فرزندان اول و دوم است؛ بنابراین قسمت مهمی از تحقق اهداف جمعیتی کشور وابسته ایجاد شرایط ازدواج جوانان از طریق تضمین و حمایت از اشتغال پایدار، تسهیل امکان فراهم کردن مسکن، ارائه به موقع وام‌ها و کاهش حداکثری صف پرداخت وام ازدواج، پوشش بیمه‌ای است و از سوی دیگر افزایش ارائه مشوق‌ها به فرزند اول و دوم و در مجموع کاهش هزینه و ریسک فرزندآوری در طول زمان باید صورت بگیرد؛ چراکه فرزندآوری نه یک مسئله مقطعی بلکه یک مسئولیت دائمی خواهد بود.