حمید میرزاده در یادداشتی با عنوان «جایگاه علمی ایران و طرح مقابله با نفوذ بیگانگان» در روزنامه اعتماد نوشت: جایگاه علمی کشورها یکی از شاخصهای مهم توسعهیافتگی است. از چندین دهه پیش تاکنون تعداد زیادی از پایگاههای علمسنجی بینالمللی مانند شبکه علمی جهانی (web of Science)، سایماگو (SCImago)، اسکوپوس (Scopus) و چند پایگاه دیگر، وضعیت علمی کشورها را با شاخصهای ویژه خود ارزیابی و همه ساله آن را منتشر میکنند. براساس پایگاه سایماگو، جایگاه علمی ایران از سال 2019 تا 2022میلادی در رتبه جهانی 15 یعنی در پوسته اول 20کشور برتر و بالاتر از ترکیه و عربستان بوده است. متاسفانه از سال 2023 و 2024 میلادی رتبه ایران رو به کاهش گذاشت و در سال 2025 میلادی جایگاه ایران با سه رتبه سقوط نسبت به سال 2022 میلادی به رتبه 18 رسید و در منطقه خاورمیانه زیر رتبه ترکیه و عربستان قرار گرفت. این کاهش رتبه علمی معلول، عدم تخصیص اعتبارات پژوهشی مصوب برنامههای توسعه 5 ساله کشور، عدم تجهیز آزمایشگاهها به تجهیزات پیشرفته، مهاجرت نخبگان ایرانی و در کنار این کمبودها، تبعیت بعضی از ژورنالهای علمی بینالمللی از سیاستهای تحریمی امریکاست که حتی بدون ارجاع به داوری، مقالات ارسالی از ایران را فورا رد (immediate reject) میکنند. اخیرا بعضی از این ژورنالها مقالهای که از طریق ایمیل ایران با پسوند .ac.ir ارایه شود، سیستم سایت ژورنال خود را طوری تنظیم کردهاند که خطا میدهد و امکان ارایه مقاله از ایران نیست. حالا در کنار این تنگناها و تحریمها که منجر به کاهش رتبه علمی جهانی ایران شده، طرحی در یکی از کمیسیونهای مجلس تصویب شده که در صورت ابلاغ و اجرای آن به اضعاف مضاعف به جایگاه علمی ایران ضربه وارد میکند و یک نوع خودتحریمی در حوزه علمی و پژوهشی را دامن میزند. در طرح اخیر موسوم به «طرح مقابله با نفوذ بیگانگان»، تدوین یا نشر کتاب و مجله مقاله و ارایه گزارش یا اطلاعات، آمار یا اخذ بورسیه یا کمک هزینه تحصیلی و فرصت مطالعاتی یا هرگونه همکاری علمی و دانشگاهی دیگر، مشمول این طرح قرار گرفته است. پس از این مقدمه خوب است به مطالب زیر توجه کنیم:
1- ایران پیش از پیروزی انقلاب اصولا جایگاه علمی جهانی بین کشورها نداشت.
گفتنی است تعداد مقالات علمی ایران در سال 1357 فقط 400 مقاله بود. بعد از انقلاب مخصوصا در یک دهه اخیر، رهبر شهید بهطور مکرر بر اهمیت جایگاه علمی کشور و حتی مرجعیت علمی ایران در سطح بینالمللی تاکید مکرر داشتند و حتی در جلسات با دانشگاهیان از مسوولانی که در تخصیص اعتبارات علمی و پژوهشی کوتاهی کرده بودند، بازخواست میکردند. خوشبختانه این سیاست و راهبرد یعنی امر توسعه علمی و دانشگاهی و پژوهشگاهی ایران با افزایش تعداد استادان و دانشجویان تحصیلات تکمیلی نتیجه داد و به تدریج ایران جایگاه علمی شایستهای در جهان و منطقه پیدا کرد و دانشمندان ایرانی بالغ بر یک میلیون مقاله در بازه زمانی 2025-1996میلادی در نشریات بینالمللی منتشر ساخته و به معرفت علمی بشری افزودند و کشور در پوسته اول 20 کشور برتر جهان قرار گرفت .اما با تصویب این طرح و تبعات نامطلوبی که بر امور علمی و پژوهشی کشور میگذارد قطعا منجر به نزول بیشتر جایگاه علمی ایران و حتی سقوط به پوسته دوم رتبهبندیهای علمی جهانی خواهد شد.
2- اصولا علم ماهیت جهانی دارد و ارتباط علمی و حضور دانشمندان ایرانی در سمینارهای علمی بینالمللی یک ضرورت تام و حیاتی برای توسعه علمی و پژوهشی و روزآمدی و نوآوری آنان است . شوربختانه در چند سال اخیر به خاطر مشکلات اقتصادی و هزینه بالای شرکت در سمینارهای علمی و عدم امکان تامین بودجه از سوی دانشگاهها و سختی اخذ ویزا در چارچوب استمرار تحریمها، ارتباط و تعامل مستمر با جامعه علمی جهانی به میزان زیادی گسسته شده است.از این روی هر گونه افزایش تضییقات مشابه مفاد طرح اخیر مجلس، به انقطاع و گسست بیشتر کشور با سرشت جهانی علم منجر میشود که در نهایت به ضرر منافع ملی است.
3- در حال حاضر نزدیک 110 هزار نفر هیات علمی در دانشگاههای دولتی و غیردولتی و 150 هزار نفر دانشجوی دکتری و نزدیک 500 هزار نفر دانشجوی کارشناسی ارشد مخاطبان این طرح هستند که مسلما بر اساس مضایق آن با مشکلات زیادی ازجمله دفاع از پایاننامههای خود برای فارغالتحصیلی مواجه خواهند شد. بسیاری از دانشجویان با استعداد و باهوش میتوانند با اخذ بورسیه از دانشگاههای معتبر جهان بدون تحمیل هزینه مالی به اقتصاد کشور نسبت به ادامه تحصیلات تکمیلی خود اقدام کنند که این طرح یک سد پیش پای آنان میگذارد.
4- بنا به فرموده پیامبر بزرگ زکات علم نشر آن است. بنا به اعلام سایت سایماگو در بازه زمانی 2025-1996میلادی میلیونها مقاله از سوی بیش از 200 کشور جهان در مجلات علمی منتشر شده و در دسترس همه دانشمندان سراسر جهان قرار گرفته است. پیوند زیر برای کسب اطلاع بیشتر ذیلا درج میشود. بسیاری از پیشرفتهای علمی ایران مخصوصا در حوزه فناوریهای نوین دفاعی نتیجه دسترسی به نشریات علمی جهانی است. قطعا اجرای این طرح خروجی انتشار مقالات علمی ایران و مشارکت دانشمندان ایرانی را کاهش خواهد داد.
5- متاسفانه گروهی در مجلس هستند که با ارائه طرحهای ویژه سعی دارند نظام و دولت را در مقابل مردم قرار بدهند که نمونه مشابه آن در طرح موسوم به حجاب دیدهایم. این گروه شیوه قانونگذاری در مجلس را بیشتر بر مبنای محدودیتگذاری و نوعی «فنسکشی اجتماعی» گذاشتهاند که پیام عدم اعتماد نظام به مردم را به ذهن متبادر میکند.
6- قوه مقننه مانند قوه مجریه و قوه قضاییه باید در تدوین قوانین مسوولیتپذیر باشد و قوانینی وضع نکند که ترکشهای آن به جسم و چشم جامعه اصابت کند. این طرح مثل همان طرح حجاب یک درگیری جدید و یک خفتگیری از جامعه علمی را ایجاد خواهد کرد.
7- اگر هدف این طرح تامین امنیت جامعه است، امنیت ملی با در برابر مردم قرار گرفتن و صدور قوانین شداد و غلاظ و محدود کردن ارتباطات بینالمللی و صدور پیام عدم اعتماد به جامعه، تامین نمیشود. هیچ جای جهان و در هیچ کشوری برای نشر مقاله و انتشار مجله و کتاب و ارتباطات علمی بینالمللی محدودیتی وجود ندارد. این طرح مثل مخالفت با FATF است که باعث شد ایران از سیستم بانکی بینالمللی جدا شده و هزینههای زیادی به اقتصاد کشور تحمیل شود، همین بلا را به سر حوزه علمی و پژوهشی کشور وارد میکند.
8- در خاتمه جا دارد همه ما دانشگاهیان ایران از رییسجمهور محترم و دولت ایشان که شجاعانه با طرحهایی که به ضرر منافع ملی کشوراست مخالفت و ایستادگی میکنند، سپاسگزاری و قدردانی کنیم. اخبار مرتبط اعتراض محمود صادقی به اثر منفی طرح مقابله با نفوذ مجلس بر فعالیتهای علمی و دانشگاهی / قانون باید… هشدار محمد مهاجری نسبت به تصویب طرح مقابله با نفوذ مجلس / چنین طرحهایی تنها منجر به نارضایتی…
