چون آنان سرآمدان حکیمان جهان بودهاند و برای همگان الگو هستند. در احادیث بسیاری، از احمق و حکیم یاد شده است.
در یک حدیث امام حسن عسکری (ع) فرمودهاند: «قَلْبُ الأَحْمَقِ فِی فَمِهِ، و َفَمُ الحَکِیمِ فِی قَلْبِهِ: دل و قلب احمق در دهان اوست و دهان حکیم در قلب اوست.» (تحفالعقول عن آلالرسول (ع)، ابنشعبه حرانی، قرن چهارم، ص ۴۸۹ * نثر اللآلی فضلبنحسن طبرسی، قرن ششم، ص۹۲ * الوافی فیضکاشانی، ج ۲۶، ص۲۸۵ * بحارالانوار علامه مجلسی، ج یک، ص۱۹۵ و ج ۶۸، ص۳۱۲)
در این رهنمود و حکمت عسکری، تفاوت بین احمق و حکیم در سخن گفتن بیان شده است تا جهانیان به حکمت، آراسته و از حماقت دور شوند. این حدیث نهتنها معیاری برای سنجش فرد است، بلکه راهنمایی علمی و عملی برای سبک زندگی و روابط اجتماعی انسانهاست. احمق کیست؟
احمق شخص نادان و بیخرد و کمخرد و سفیه و گول و سادهلوح و کودن و ابله و بیشعور و سبکمغز و نفهم است. احمق از ریشه عربی «ح-م-ق» است. حَمَق بهمعنای کمعقل شدن و حَمِق صفت فاعلی بهمعنای کمخرد است و احمق بهمعنای به غایت نادان و نادانتر است. احمق نمیتواند زمان مناسب برای سخن گفتن و زمان مناسب برای سکوت را تشخیص بدهد.
سخنانی دارد که از دید مردم درست و منطقی نیست. در بخش نخست این حدیثِ امام حسن عسکری (ع)، در وصف احمق چنین آمده است: «قَلْبُ الأَحْمَقِ فِی فَمِهِ: قلب احمق در دهان اوست.» هرچه بر زبانش بیاید، میگوید. سنجیده و بافکر حرف نمیزند. بدون هیچ منفعتی سخن میگوید. به هرکسی اطمینان میکند.
رازها را آشکار میکند. هر سخن و خبری را که بشنود، بدون بررسی و تحقیق برای دیگران تکرار میکند. گویا که عقل ندارد؛ چون گفتارش با خردورزی نیست. زیاد حرف میزند و پرحرف است. گویا قلب ندارد؛ چون قلب او در دهانش میباشد. در حوزههایی که تخصص ندارد و در آن موضوعاتی که مربوط به او نیست، سخن میگوید. به سؤالاتی که از او نشده، پاسخ میدهد. در راهنماییهایش برای حل مشکل، به راههای ممکن و معقول، توجهی ندارد. …
