پژوهشهای تاریخی نشان میدهد اندرونی ناصرالدینشاه مجموعهای متنوع از همسران، دختران و دیگر زنان خاندان سلطنتی، خدمتکاران، کنیزان و زنان مهاجر را در خود جای داده بود. پژوهشهای جدید حتی بر تنوع قومی و اجتماعی این فضا تأکید دارند و از حضور زنانی با پیشینههای ایرانی، قفقازی، آفریقایی و اروپای شرقی سخن میگویند. زنان حرمسرا حقوق ماهانه داشتند
یکی از نکات کمتر گفتهشده درباره اندرونی ناصری، ساختار مالی آن است. بر اساس مدخل «دائرةالمعارف ایرانیکا»، زنان دربار بسته به جایگاه خود ماهانه مبالغی دریافت میکردند؛ این مبالغ در برخی موارد از ۱۰۰ تا ۷۵۰ تومان متغیر بود. خواجهباشی نیز در پرداختها و ارتباطات مالی زنان نقش واسطه داشت. خواجهباشی فقط نگهبان درهای حرم نبود
خواجهباشی کلید اتاقها و درهای حرم را در اختیار داشت و میان زنان اندرونی و دنیای بیرون نقش واسطه ایفا میکرد. حتی در برخی موارد، مأموریتهایی برای یافتن دخترانی که میتوانستند وارد حرم سلطنتی شوند، به او سپرده میشد. همین موقعیت باعث شده بود برخی خواجهها به افراد بسیار ثروتمند و بانفوذی در دربار تبدیل شوند. اندرونی، مدرسه هم بود!
تصویر زنان حرمسرا بهعنوان افرادی که تمام روز را صرف تفریح میکردند، با اسناد تاریخی سازگار نیست. برخی از زنان دربار آموزش میدیدند و **خطاطی و شعر** میآموختند. هنر نامهنگاری نیز در میان زنان خاندان قاجار رواج داشت و برخی از زنان دربار به ادبیات و شعر علاقهمند بودند. تاجالسلطنه، دختر ناصرالدینشاه، بعدها خاطرات خود را نوشت که یکی از منابع مهم برای شناخت زندگی درونی دربار قاجار محسوب میشود. یک زن مهمان وارد حرم شد و به زنان خیاطی یاد داد …

بازار















































































