سالهای نخست زندگی
او در خانوادهای بازرگان زاده شد. پدرش مدتی در پتروفسکویه (ماخاچقلعه امروزی، در داغستان) اقامت داشت و سپس خانواده به تبریز مهاجرت کرد و در محله «خیابان» ساکن شد؛ لقب «خیابانی» از همین محله گرفته شده است. تحصیلات حوزوی خود را نزد انگجی ادامه داد و به درجه اجتهاد رسید، امام جماعت مسجدجامع تبریز شد و ازدواج کرد؛ حاصل دو ازدواج او چهار پسر و دو دختر بود. این پیشینه حوزوی و مقبولیت محلی، سرمایه اصلی او در ورود به سیاست بود.
ورود به سیاست؛ مشروطه، انجمن ایالتی و مجلس دوم
با کودتای محمدعلیشاه در ۱۲۸۷ و به توپ بستن مجلس، خیابانی به قیام مشروطهخواهان تبریز پیوست. پس از فتح تهران و بازگشت مشروطه، در انجمن ایالتی تبریز عضویت یافت و در ۱۲۸۸ خورشیدی به نمایندگی دوره دوم مجلس رسید. اندیشه او بر سه محور استوار بود: ملیگرایی، مشروطهخواهی، و اصلاحات اجتماعی. در مجلس از جناح تندرو و منتقد وضع موجود بود و همین گرایشها بعدها به حزب دموکرات پیوندش داد. در بحران اولتیماتوم روسیه در ۱۲۹۰ خورشیدی (پیامد ماجرای مورگان شوستر) بهصراحت با اولتیماتوم مخالفت کرد و سخنرانیهای آذر ۱۲۹۰ او از مشهورترین لحظات حیات سیاسیاش شد. با کودتای ۲ دی ۱۲۹۰ و تعطیلی مجلس، این دوره از فعالیت او پایان یافت.
جنگ جهانی اول و سالهای انزوا
با آغاز جنگ جهانی اول و اشغال آذربایجان، خیابانی مدتی مخفی شد و خانوادهاش به روسیه مهاجرت کرد. در ۱۲۹۳ پنهانی به تبریز بازگشت، در حالی که شهر زیر اشغال روسها بود، و ظاهراً تعهد سپرد که از فعالیت سیاسی بپرهیزد. این انزوا تا فروپاشی تدریجی اقتدار روسیه در آستانه انقلاب ۱۹۱۷ ادامه یافت.
احیای حزب دموکرات و روزنامه «تجدد» …
