اما آن ضربالاجل که قرار بود روز دوشنبه بگذرد، عملاً کنار گذاشته شده است و جنگ به رقابتی بر سر اراده و تابآوری اقتصادی بدل شده که پایانی در چشمانداز ندارد.
از اواخر ژوئیه هیچ حمله آمریکایی به اهداف ایرانی بهصورت علنی گزارش نشده است. با این حال، فروپاشی عملی این توافق نشان میدهد که آقای ترامپ برای پایان دادن به جنگی که در ماه فوریه در کنار اسرائیل آغاز کرد، چقدر با دشواری روبهرو بوده و تا چه اندازه از اهداف توافق ژوئن فاصله دارد؛ از جمله بازگشایی کامل تنگه هرمز، آبراه حیاتی که ایران از آغاز درگیریها، حمل و نقل نفت و گاز را در آن خفه کرده است.
به گفته دو آمریکایی آشنا با مذاکرات، کسانی که در کاخ سفید هستند بهخوبی میدانند که ضربالاجل روز دوشنبه را پشت سر خواهند گذاشت و این مناقشه تا حد زیادی به نبردی اقتصادی بدل شده است.
راهبرد کنونی شباهت چشمگیری به تلاشهای چندساله پیشین آمریکا برای منزوی کردن ایران به امید واداشتن آن به کنار گذاشتن بلندپروازیهای هستهایاش دارد. این سیاست نتایجی ناهمگون داشت و برخی تحلیلگران تردید دارند که حتی فشار اقتصادی شدید بهتنهایی ایران را وادار به تغییر مسیر کند. به هر حال، این همان رویکردی بود که آقای ترامپ در دوره اول ریاستجمهوری خود امتحان کرد، هرچند وزیر خزانهداری او، اسکات بسنت، هفته گذشته گفت که در آستانه اعمال جریمههای مالی بیسابقهای است.
تفاهمنامه ژوئن عموماً یک امتیاز برای ایران تلقی میشد، زیرا به رژیم، معافیتهای تحریمی بسیار مورد نیاز را اعطا میکرد، حتی در حالی که مذاکرات درباره امتیازهای سخت مانند غنیسازی هستهای به بعد موکول شده بود. اما به گفته نیت سوانسون، کارشناس ایران در شورای آتلانتیک، گروه تحقیقاتی مستقر در واشنگتن، رهبران ایران بهجای تثبیت دستاوردهای خود از توافق، دوباره تشدید تنش را برگزیدند.
پیش از جنگ، کشتیها میتوانستند آزادانه از تنگه هرمز عبور کنند. اصرار ایران بر اینکه زبان مبهم توافق درباره این موضوع به آن کنترل آبراه را داده است، به فروپاشی توافق انجامید. ایران شلیک به کشتیهایی را آغاز کرد که از کانالهای خارج از آبهای ایران عبور میکردند و نیروهای آمریکایی با بمباران جنوب ایران تلافی کردند و چرخهای از حمله و ضدحمله در سراسر خاورمیانه رقم خورد.
اکنون ایران از بازگشایی تنگه خودداری میکند تا زمانی که آمریکا به تعهدات خود از آتشبس، مانند آزادسازی داراییهای مسدودشده ایران در خارج، عمل کند. به گفته علی واعظ، کارشناس ایران در گروه بینالمللی بحران، یک مؤسسه تحقیقاتی، دولت ترامپ میخواهد ایران نخست به محاصره پایان دهد.
آقای واعظ گفت: «هیچیک از دو طرف واقعاً آماده نهایی کردن توافق نیستند. هر دو فکر میکنند که طی چند روز یا چند هفته، طرف مقابل بیشتر به توافق نیازمند خواهد شد و بنابراین میتوانند بیشتر از آن به دست آورند. به همین دلیل است که ما دوباره در این بازی استقامت گرفتار شدهایم.»
روز شنبه، شرکت نفت دولتی امارات متحده عربی اعلام کرد که یکی دیگر از کشتیهای آن در این آبراه مورد حمله قرار گرفته است. این شرکت نگفت چه کسی مسئول است، اما پیشتر ایران را مسئول حملات به کشتیهای خود دانسته بود.
بازگشایی تنگه بهطور فزایندهای به کانون اصلی توجه آقای ترامپ در این مناقشه بدل شده است، حتی با وجود اینکه او در ابتدا گفت جنگ برای آن است که مردم ایران را برای سرنگونی رژیم موجود توانمند کند، توان موشکی آن را بهشدت تنزل دهد و از دستیابی تهران به سلاح هستهای جلوگیری کند.
نشانه چندانی وجود ندارد که ایران و آمریکا از زمان آتشبس ژوئن درباره برنامه هستهای ایران بحث گستردهای داشته باشند، چه رسد به اینکه توافقی را که هر دو طرف را راضی کند، صورتبندی کرده باشند.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در پایان هفته گفت که ایران هنوز تصمیم نگرفته است که آیا مذاکرات با آمریکا را از سر بگیرد یا نه. اما او افزود که با توجه به اینکه توافق ژوئن عملاً از کار افتاده است، جدول زمانی ۶۰ روزه دیگر موضوعیت ندارد.
آقای عراقچی گفت: «ما آتشبسی نداشتیم که اکنون نیاز به تمدید داشته باشد. ما پایان جنگ را داشتیم که اکنون وضعیت جدیدی به خود گرفته است.»
مقامات پیشین آمریکایی که درباره ایران کار کردهاند میگویند چشمانداز یک توافق هستهای جدید میان آمریکا و ایران طی ۶۰ روز همواره دور از دسترس بود، هرچند این توافق امکان تمدید را فراهم کرده بود. توافق پیشین دوران اوباما حدود دو سال مذاکره ظریف نیاز داشت تا به نتیجه برسد. آقای ترامپ در سال ۲۰۱۸ از آن توافق که برنامه جامع اقدام مشترک نامیده میشد، خارج شد.
دولت ترامپ امیدوار بود که توافق ژوئن دستکم تنگه هرمز را بازگشایی کند. اما تحلیلگران گفتند که برای به سرانجام رساندن توافق، آنها بر زبان مبهمی تکیه کردند که به ادعای ایران برای تسلط بر حمل و نقل آتی در این آبراه اعتبار بخشید.
آقای سوانسون، کارشناس ایران، گفت: «این سندی ناقص بود؛ زمانی با عجله بیرون داده شد که برای پخش آماده نبود؛ و مهمترین مسئله کوتاهمدت، یعنی تنگه، را حل نکرد.»
در عوض، اکنون به نظر میرسد آمریکا و ایران خود را برای مبارزهای نامحدود آماده میکنند؛ نه در جنگ تمامعیار و نه در صلحی تعریفشده. دولت ترامپ در تلاش برای واداشتن ایران به پذیرش شروط آمریکا، تحریمهای نفتی ایران را بازگردانده و محاصره دریایی را از سر گرفته است؛ هر دو موردی که توافق موقتاً لغو کرده بود.
اقتصاد تحت فشار ایران، که به اعتراضات گستردهای انجامید که اوایل امسال بهشدت سرکوب شد، ملاحظهای عمده برای تصمیمگیرندگان ایرانی است. اما آقای سوانسون استدلال کرد که بنبست کنونی بیشتر احتمال دارد ایران را به سمت تشدید تنش سوق دهد تا آشتی.
در حالی که پیشرفت چندانی در تعهدات مندرج در توافق حاصل نشده است، آقای ترامپ و همتایان ایرانی او به جنگ لفظی ادامه دادهاند.
آقای ترامپ طی رویدادی در گاردن سیتی، نیویورک، در روز جمعه، بار دیگر به نظر میرسید که در پی تغییر روایت است و گفت بهزودی «تنگه هرمز را قلمرو ایالات متحده اعلام خواهد کرد.»
مشخص نبود پیشنهاد آقای ترامپ تا چه اندازه جدی است. اما انجام این کار میتواند مستلزم استقرار نیروهای زمینی باشد و تقریباً بهطور قطع به حضور طولانی نیروی دریایی نیاز دارد؛ اقداماتی در تضاد با ارزشهای «اول آمریکا»ی حامیان ترامپ که خواهان پایان مناقشات نظامی طولانی در خارج هستند.
همچنین آقای ترامپ به طرح ایدههای نیمهکاره در سیاست خارجی برای منحرف کردن توجه و بررسیها معروف است؛ مانند وقتی که سال گذشته جهان را با پیشنهاد تصاحب نوار غزه توسط آمریکا شگفتزده کرد؛ ایدهای که هرگز تحقق نیافت.
کاخ سفید روز شنبه به پرسشها درباره اینکه آیا دولت برنامههای واقعی برای کنترل تنگه هرمز تدوین کرده است، پاسخی نداد. دستیاران آقای ترامپ همچنین به پرسشها درباره ضربالاجل نزدیک روز دوشنبه پاسخ ندادند.
مقامات ایرانی نیز در مقابل، آقای ترامپ را به مبارزه طلبیده و خواستههای خود را مطرح کردهاند؛ از جمله خواستهای که پیش از جنگ مطرح نکرده بودند.
کاظم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه ایران، در رسانههای اجتماعی گفت: «یک بار برای همیشه واقعیت را بپذیرید. تاکنون شکستهای راهبردی عمدهای متحمل شدهاید. تنگه هرمز ایرانی بوده، ایرانی است و ایرانی خواهد ماند.»
اصلاحیه ۱۶ اوت ۲۰۲۶: نسخه قبلی این مقاله نام معاون وزیر امور خارجه ایران را اشتباه نوشته بود. نام او کاظم غریبآبادی است، نه کریم.
