آبادان؛ میان دو آب، میان دو روزگار

هفت صبح|  چند روز پیش شکست حصر آبادان بود؛ روزی که عملیات ثامن‌الائمه‌ ساعت یک بامداد پنجم مهرماه ۱۳۶۰ بارمز «نصر من‌الله و فتح قریب» در منطقه شرق رودخانه کارون و شمال آبادان آغاز شد. روزی که آبادان از محاصره حدود یک‌ساله نیروهای عراقی خلاص شد. بی‌معرفتی بود هرچند دیر... اگر یادی از آبادان قهرمان نکنیم...

  ‌ بوق کشتی‌ها

آبادان را باید با گوش شناخت، پیش از آن‌که با چشم ببینی‌اش. صدای بوق کشتی‌هایی که از اروندرود می‌گذرند، وزوز نخل‌ها در باد شرجی و فریاد دوره‌گردی که در کوچه‌ای در بوارده عصرها سمبوسه و بامیه داغ می‌فروشد. این شهر روزگاری برای خودش دنیایی بود. جزیره‌ای میان دو آب، با بوی نفت و نان و دریا. و حالا که پای در محله‌های قدیمی‌اش می‌گذارم، هر دیوار قدیمی و زخمی، برایم قصه‌ای دارد که نیمه‌تمام مانده است.

قصه از حدود سال ۱۲۹۱ آغاز شد، وقتی پالایشگاه روی خاک این جزیره به کار افتاد. دهکده‌ای ماهیگیری و نخلستانی ساکت، کم‌کم به یکی از بزرگ‌ترین پالایشگاه‌های جهان بدل شد. کارگرانی از شوشتر و دزفول و بهبهان، از لرستان و بختیاری، از هند و ارمنستان آمدند و کنار هم خانه ساختند. لهجه‌ها قاطی شد، غذاها قاطی شد، و آبادان شهری شد که کسی در آن غریبه نبود.

  بریم ‌بِرِیم...

بریم را که یادم می‌آید، دلم می‌گیرد. محله‌‌ کارکنان ارشد شرکت، با خیابان‌های سایه‌دار، ویلاهای ردیف‌شده، چمن‌های همیشه آب‌خورده و باشگاه‌هایی که شب‌ها چراغانی بود. بچه‌ها دوچرخه‌سوار از کنار پرچین‌ها می‌گذشتند و بوی گل‌های شب‌بو توی هوا می‌پیچید. امروز همان ویلاها بعضی خالی‌اند، بعضی پوشیده از ترک و رنگ‌پریدگی. اما اگر بایستی و گوشب دهی، هنوز صدای خنده‌‌ بچه‌هایی را می‌شنوی که دیگر آنجا نیستند.

احمدآباد و بوارده و کاغذآباد

آن‌سوی خیابان‌ها اما دنیای دیگری بود؛ بوارده، احمدآباد، کاغذآباد (پشت درمانگاه اقبال امروزی)‌. کوچه‌هایی تنگ و پرجمعیت که زندگی در آنها با صدای مادران از پشت‌بام‌ها آغاز می‌شد. اینجا خانه‌ها کوچک بود و دل‌ها بزرگ. همسایه برای همسایه نان می‌برد و در شب‌های گرم تابستان همه روی پشت‌بام‌ها می‌خوابیدند و ستاره می‌شمردند. این دو آبادان، یکی با چمن و یکی با خاک، کنار هم نفس می‌کشیدند و فاصله‌شان را مزد و مرتبه مشخص می‌کرد. …