وقتی حکومت از «فرمانروایی» به «محاسبه» می‌رسد

بوروکراسی در معنای وبر صرفاً به معنای کاغذبازی و کندی اداری نیست. بوروکراسی شکل خاصی از سازمان‌دهی عقلانی است که بر تقسیم وظایف، سلسله‌مراتب، تخصص، قوانین عمومی، اسناد مکتوب و رویه‌های ثابت استوار است. در چنین نظامی، کارمند دولت نه بر اساس سلیقه شخصی، بلکه بر اساس «مقام» و مقررات آن مقام عمل می‌کند.

اینجاست که اقتصاد و دولت به یکدیگر نزدیک می‌شوند.

از نظر وبر، سرمایه‌داری مدرن برای رشد خود به چیزی بیش از بازار نیاز دارد؛ به قابلیت محاسبه نیازمند است. کارآفرین باید بتواند هزینه، درآمد، مالیات، دستمزد، قرارداد، سود و ریسک را محاسبه کند. اگر حاکم بتواند هر لحظه مالکیت را مصادره کند، قراردادها را بدون قاعده تغییر دهد یا مالیات را بر اساس اراده شخصی افزایش دهد، فعالیت اقتصادی منظم و بلندمدت دشوار خواهد شد.

به همین دلیل، سرمایه‌داری مدرن با حقوق عقلانی، قانون قابل پیش‌بینی و بوروکراسی منظم سازگاری تاریخی پیدا می‌کند.

در اینجا نباید استدلال وبر را با یک رابطه ساده علت و معلولی اشتباه گرفت. او نمی‌گوید سرمایه‌داری، دولت را به وجود آورده یا بوروکراسی صرفاً ابزار سرمایه‌داران است. استدلال او پیچیده‌تر است: سرمایه‌داری و بوروکراسی مدرن، هر دو بر نوعی عقلانیت مشترک متکی‌اند؛ عقلانیتی که در آن پیش‌بینی‌پذیری، محاسبه و نظم رسمی اهمیت پیدا می‌کند.

از این منظر، دولت مدرن را می‌توان نوعی دستگاه محاسبه‌گر نیز دانست.

دولت برای دریافت مالیات، جمعیت را طبقه‌بندی می‌کند؛ برای اداره شهرها، اطلاعات جمعیتی و جغرافیایی تولید می‌کند؛ برای تنظیم اقتصاد، آمار و حساب‌های ملی به وجود می‌آورد؛ برای تنظیم روابط اقتصادی، قراردادها و قوانین تجاری ایجاد می‌کند و برای هزینه‌های عمومی، بودجه و حسابداری به کار می‌گیرد.

در نتیجه، دولت مدرن فقط قدرتمندتر از دولت‌های پیشین نیست؛ بلکه قابل‌محاسبه‌تر و محاسبه‌گرتر … …