ایران را نمی شناختیم!

از جنگ غدیر به این سو، بالقوه ها و حتی عناصر و بنیان های بالفعل بسیاری از ایران عیان شد که پیش از این یا پنهان مانده بود یا کمتر مورد توجه قرار می گرفت. گویی جنگ، وضعیتی از انکشاف تاریخی پدید آورد که در پرتو آن، بخشی از واقعیت ایران برای خود ایرانیان نیز آشکارتر شد. مسئله فقط افزایش اطلاعات درباره ایران نیست؛ سخن از نوعی خودآگاهی تاریخی است که در آن یک جامعه، نسبت تازه ای با خویشتن، تاریخ و جغرافیای خود برقرار می کند.

امروز ما به آگاهی تاریخی بی نظیر و رو به تکاملی نسبت به ایده ایران و جغرافیای تاریخی آن دست یافته ایم؛ جغرافیایی که نمی توان آن را به عوارض طبیعی، مختصات مکانی و منابع مادی فروکاست. این جغرافیا، جغرافیای تاریخی و به تعبیری جغرافیای الهی ایران است؛ جغرافیایی که در متن تاریخ، تمدن، مناسبات انسانی و امکان های سیاسی معنا می یابد. سرزمین صرفا مکانی برای استقرار انسان نیست؛ در تداوم تاریخی یک ملت، به بخشی از حافظه، هویت و افق امکان های آینده آن تبدیل می شود. مکان در این معنا، واجد معنایی فراتر از ماده جغرافیایی خویش است.

از اهمیت تنگه هرمز، که می توان آن را تنگه گشایش ایران نیز خواند و پیش از این کمتر در آگاهی عمومی مورد توجه بود، تا پیامدهای بستن مرزهای زمینی توسط پاکستان که خود آن کشور را نیز از بخشی از امکان های ارتباطی و اقتصادی محروم می کند، همگی نشان دادند که تحلیل سیاسی بدون فهم جغرافیا و مکان، تا چه اندازه می تواند از واقعیت فاصله بگیرد و به افسانه سرایی نزدیک شود. جغرافیا یک دارایی ایستا و یک طرفه نیست؛ مجموعه ای از نسبت ها، پیوندها و امکان های متقابل است. مرز فقط محل جدایی نیست و تنگه فقط یک عارضه طبیعی نیست؛ هر دو می توانند در لحظه ای تاریخی به عوامل تعیین کننده در صورت بندی قدرت و مناسبات جهانی تبدیل شوند. این بار، خود واقعیت زمین ایران است که پهلو به افسانه می زند. …