روایتهای موجود درباره آغاز ساخت مسجد یکسان نیست. برخی پژوهشها پیشینه مسجد اولیه را به دوره سلجوقی نسبت دادهاند و در روایتهای محلی نیز قدمتی قدیمیتر برای آن مطرح شده است. با این حال، بررسی ساختار موجود بنا نشان میدهد بخش مهمی از سیمای کنونی مسجد به دوره مغول و ایلخانی تعلق دارد و در دوره سلطان ابوسعید نیز تعمیرات و تغییراتی در آن انجام شده است.
به همین دلیل، مسجد جامع ابرکوه را بهتر است نه یک بنای یکدورهای، بلکه ساختمانی با لایههای تاریخی متعدد دانست؛ بنایی که در هر دوره بخشی از تاریخ خود را بازنویسی کرده و در عین تغییر، نشانههایی از گذشته را نیز حفظ کرده است. چهار ایوان در قلب ابرکوه
یکی از نخستین ویژگیهایی که در معماری مسجد جامع ابرکوه جلب توجه میکند، ساختار چهارایوانی آن است. حیاطی مستطیلشکل در مرکز بنا قرار گرفته و چهار ایوان در پیرامون آن شکل گرفتهاند؛ ساختاری که در کنار شبستانها و دهلیزها، سازمان فضایی مسجد را شکل میدهد.
ورودی مسجد از سمت شمال قرار دارد. پس از عبور از دهلیزی بزرگ، مسیر به حیاط مرکزی میرسد و از آنجا ایوانها و دیگر فضاهای مسجد در دسترس قرار میگیرند.
در بخشهایی از بنا خشت خام به عنوان مصالح اصلی مورد استفاده قرار گرفته، هرچند در قسمتهای مختلف، مصالح دیگری نیز دیده میشود. همین تنوع مصالح و تفاوت در ساختار بخشهای گوناگون بنا، یکی از نشانههایی است که میتواند به مطالعه مراحل مختلف ساخت و مرمت مسجد کمک کند.
در میانه صحن نیز سردابهای قرار دارد که حدود ۱۰ در ۱۰ متر وسعت دارد؛ فضایی که یکی دیگر از عناصر قابل توجه در ساختار معماری مسجد جامع ابرکوه به شمار میرود.
محرابی که تاریخ دارد …
