‌عادی‌شدن قانون‌شکنی در خیابان‌های پایتخت

هر شهروندی که از خانه خارج می‌شود، تا رسیدن به محل کار، خرید یا مقصد روزانه خود، با نمونه‌های متعددی از بی‌نظمی ترافیکی مواجه می‌شود؛ راننده‌ای که خودرو را در پیاده‌رو متوقف کرده، موتورسیکلتی که از خط ویژه عبور می‌کند، خودرویی که پلاکش را پوشانده و راننده‌ای که برای فرار از دوربین یا ورود غیرمجاز به محدوده‌های ممنوع، قانون را دور می‌زند. مسئله دیگر فقط تعداد تخلفات نیست، مسئله عادی‌شدن تخلف در زندگی روزمره است. وضعیتی که در آن قانون‌شکنی از یک رفتار استثنایی به بخشی از الگوی رفتاری برخی شهروندان تبدیل شده و برخورد‌های انتظامی نیز نتوانسته به تنهایی این چرخه را متوقف کند. 

 ۶۰۳ هزار تخلف پلاک 

آمار اعلام‌شده از سوی پلیس راهور تهران بزرگ، ابعاد این وضعیت را روشن‌تر می‌کند. سرهنگ فیروز کشیر، معاون اجتماعی و فرهنگ ترافیک پلیس راهور تهران بزرگ، اعلام کرده است که در سال ۱۴۰۴ بیش از ۶۰۳ هزار فقره اعمال قانون برای تخلفات پلاک در پایتخت ثبت شده که بیش از ۲۵۶ هزار مورد آن مربوط به موتورسیکلت‌ها بوده است. به گفته او، در همین مدت بیش از ۳۰۴ هزار دستگاه خودرو و موتورسیکلت ملزم به رفع اثر پوشش پلاک شده‌اند. اما آمار سال جاری نیز نشان می‌دهد مسئله نه‌تنها فروکش نکرده، بلکه همچنان با حجم قابل‌توجهی ادامه دارد. از ابتدای سال ۱۴۰۵ تاکنون بیش از ۱۴۶ هزار فقره تخلف پلاک در تهران اعمال قانون شده که بیش از ۶۱ هزار مورد آن مربوط به موتورسیکلت‌ها بوده است. پلیس همچنین از الزام حدود ۸۷ هزار دستگاه به رفع اثر پوشش پلاک خبر داده است. این اعداد، بخشی از تصویری است که در خیابان‌های تهران دیده می‌شود، چراکه تخلف پلاک فقط یکی از حلقه‌های زنجیره بی‌نظمی ترافیکی پایتخت است.     

 فرار از دوربین تا جرم خشن 

پوشش یا مخدوش کردن پلاک از نگاه پلیس، صرفاً راهی برای فرار از جریمه یا دوربین‌های نظارتی نیست. سرهنگ کشیر با اشاره به ماده ۷۲۰ قانون مجازات اسلامی اعلام کرده است که هرگونه دستکاری، پوشاندن یا مخدوش کردن پلاک جرم است و می‌تواند مجازات حبس شش ماه تا یک سال را به دنبال داشته باشد. به گفته وی، یک روی ماجرا تخلفاتی مانند فرار از طرح ترافیک، عبور از چراغ قرمز و دور زدن سامانه‌های نظارتی است و روی دیگر آن، استفاده از پلاک مخدوش برای پنهان کردن هویت وسیله نقلیه هنگام ارتکاب جرائم جدی‌تر از جمله سرقت و جرائم خشن است. همین موضوع باعث می‌شود تخلف پلاک را نتوان صرفاً یک تخلف ساده ترافیکی تلقی کرد. 

 پلیس در آخرین حلقه ایستاده‌است 

با این حال، مسئله اصلی این است که چرا با وجود سال‌ها هشدار، جریمه، اعمال قانون و اجرای طرح‌های مختلف، همچنان بخش قابل‌توجهی از تخلفات در خیابان‌های تهران تکرار می‌شود؟ پاسخ را نمی‌توان تنها در عملکرد پلیس جست‌و‌جو کرد. 

پلیس در واقع آخرین حلقه زنجیره نظم اجتماعی است. زمانی که آموزش، فرهنگ‌سازی، طراحی شهری، حمل‌ونقل عمومی، نظارت اجتماعی و سازوکار‌های بازدارنده نتوانند رفتار قانون‌مدارانه را نهادینه کنند، انتظار اینکه صرفاً با جریمه و برخورد انتظامی بتوان رفتار میلیون‌ها شهروند را اصلاح کرد، واقع‌بینانه نیست. 

تعداد اعمال قانون، هرقدر هم بزرگ باشد، زمانی اثرگذار خواهد بود که احتمال تکرار تخلف را کاهش دهد. اگر فرد پس از پرداخت جریمه یا رفع اثر تخلف، دوباره همان رفتار را تکرار کند، افزایش تعداد برخورد‌ها به‌تنهایی نمی‌تواند نشانه موفقیت سیاست‌های بازدارنده باشد. 

 بازار، تصویری فشرده از بی‌نظمی شهری 

برای مشاهده این وضعیت حتی نیازی به آمار و گزارش‌های رسمی نیست. کافی است در ساعات پرتردد سری به خیابان‌های اطراف بازار تهران بزنیم. در محدوده‌ای که همزمان حجم بالایی از تردد خودرو، موتورسیکلت، عابر پیاده، باربری و فعالیت‌های اقتصادی جریان دارد، تخلف در بسیاری از نقاط به بخشی از سیمای روزمره خیابان تبدیل شده است. خودروی متوقف‌شده در حاشیه خیابان، موتورسیکلتی که از مسیر ممنوع عبور می‌کند، وسیله‌ای که بخشی از پیاده‌رو را اشغال کرده و پلاکی که پشت پوشش پنهان شده است، مجموعه این رفتار‌ها در کنار یکدیگر تصویری از انباشت بی‌نظمی ایجاد می‌کنند. در چنین شرایطی، پلیس نیز در بسیاری از موارد بیش از آنکه فرصت پیشگیری از تخلف داشته باشد، در جایگاه ثبت و اعمال قانون قرار می‌گیرد. 

 موتورسیکلت‌ها، یک ضلع پررنگ بحران 

آمار اعلام‌شده درباره تخلفات پلاک موتورسیکلت‌ها نیز قابل تأمل است. از بیش از ۱۴۶ هزار تخلف پلاک ثبت‌شده از ابتدای سال، بیش از ۶۱ هزار مورد مربوط به موتورسیکلت‌ها بوده است. این موضوع در حالی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که موتورسیکلت‌ها در بسیاری از نقاط تهران علاوه بر تخلفات مربوط به پلاک، در تردد از پیاده‌رو، عبور از خطوط ویژه و حرکت در مسیر‌های ممنوع نیز سهم قابل‌توجهی دارند. پلیس راهور تهران بزرگ نیز اعلام کرده است برخورد با تردد موتورسیکلت‌ها در خطوط ویژه و همچنین توقف‌های ساکن، به‌ویژه در هسته مرکزی شهر و خیابان‌هایی مانند شهید مطهری و شهید بهشتی، در دستور کار قرار دارد. 

 وقتی تخلف عادی می‌شود 

بحران اصلی شاید در تغییری باشد که در ذهن جامعه رخ داده است؛ وقتی تخلف دیگر برای متخلف یک رفتار پرهزینه و پرریسک تلقی نشود. شهروندی که می‌داند پوشاندن پلاک می‌تواند تبعات قضایی داشته باشد، اما باز هم آن را انجام می‌دهد، یا موتورسیکلتی که با وجود اطلاع از ممنوعیت، وارد خط ویژه می‌شود، نشان می‌دهد بخشی از مسئله از سطح اطلاع‌رسانی عبور کرده است. جامعه‌ای که بار‌ها درباره خطرات یک رفتار هشدار دریافت کرده، اما همچنان آن را تکرار می‌کند، با مشکل عمیق‌تری به نام کاهش اثر بازدارندگی قانون مواجه است. در چنین شرایطی، دیگر نمی‌توان انتظار داشت افزایش جریمه یا اجرای طرح‌های مقطعی به تنهایی راهگشا باشد. 

 تهران فقط به جریمه بیشتر نیاز ندارد 

تهران برای بازگشت نظم به خیابان‌ها، علاوه بر برخورد با متخلفان، به مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ نیاز دارد؛ از آموزش و فرهنگ‌سازی مؤثر گرفته تا اصلاح زیرساخت‌ها، توسعه حمل‌ونقل عمومی، مدیریت پارک حاشیه‌ای، کنترل هوشمند و ایجاد سازوکاری که هزینه تکرار تخلف را برای متخلف افزایش دهد. پلیس راهور اعلام کرده است طرح‌های برخورد با تخلفات پلاک، توقف‌های ساکن و تردد موتورسیکلت‌ها در خطوط ویژه را ادامه خواهد داد. این اقدامات ضروری است، اما اگر قرار باشد هر سال فقط بر تعداد اعمال قانون افزوده شود و در خیابان همچنان همان رفتار‌ها تکرار شود، باید پذیرفت که مسئله در جایی فراتر از عملکرد پلیس قرار دارد. تهران امروز فقط با تخلف رانندگی مواجه نیست، با انباشت بی‌نظمی مواجه است. بی‌نظمی‌ای که اگر برای آن راهکار‌های اجتماعی، فرهنگی، مدیریتی و بازدارنده طراحی نشود، پلیس همچنان در آخرین حلقه این زنجیره باقی خواهد ماند؛ حلقه‌ای که هر روز باید تخلفاتی را ثبت کند که ریشه‌های آنها بسیار پیش‌تر از حضور مأمور در خیابان شکل گرفته است.