حق وتو؛ مانع صلح یا ضامن تعادل قدرت‌ها؟ - دیپلماسی ایرانی

دیپلماسی ایرانی: سازمان ملل متحد در هشتادویکمین سال حیات خود با پرسشی بنیادین روبه‌روست که بیش از هر زمان دیگری در کانون بحث‌های دیپلماتیک و دانشگاهی قرار گرفته: آیا حق وتوی پنج عضو دائم شورای امنیت به اصلی‌ترین مانع پیشروی حفظ صلح و امنیت بین‌المللی تبدیل شده، یا همچنان ابزاری ضروری برای حفظ تعادل میان قدرت‌های بزرگ و جلوگیری از تصمیم‌گیری‌های یک‌جانبه به شمار می‌رود؟ این پرسش صرفاً نظری نیست؛ بازتاب مستقیم بحران کارآمدی ساختاری نهادی است که روزگاری با هدف جلوگیری از تکرار فجایع جنگ جهانی دوم بنیان گذاشته شد. 

حق وتو در منشور سازمان ملل به‌عنوان امتیاز ویژه‌ای برای چین، فرانسه، روسیه، بریتانیا و ایالات متحده پیش‌بینی شد. طراحان منشور در سال ۱۹۴۵ بر این باور بودند که بدون تضمین مشارکت قدرت‌های پیروز جنگ، سازمان جدید نیز مانند جامعه ملل به سرنوشت ناکامی دچار خواهد شد. وتو قرار بود مکانیزمی برای اجبار به اجماع و جلوگیری از تحمیل اراده اکثریت بر اقلیت قدرتمند باشد. در دهه‌های ابتدایی جنگ سرد، همین سازوکار مانع از آن شد که سازمان ملل به ابزاری در دست یکی از دو بلوک شرق و غرب تبدیل شود. اما امروز، در شرایطی که تعداد منازعات فعال در جهان به بالاترین سطح از پایان جنگ جهانی دوم رسیده، بسیاری از ناظران معتقدند این ابزار از کارکرد اولیه‌اش فاصله گرفته و به عاملی برای فلج تصمیم‌گیری بدل شده است. شواهد میدانی این ادعا را تقویت می‌کند. 

در پرونده جنگ اوکراین، وتوهای مکرر روسیه هرگونه قطعنامه معنادار در محکومیت تجاوز یا حمایت از تمامیت ارضی اوکراین را مسدود کرده است. در بحران غزه و تنش‌های گسترده‌تر خاورمیانه، وتوهای آمریکا و در مواردی چین و روسیه، شورای امنیت را از اتخاذ مواضع قاطع در زمینه آتش‌بس یا حمایت از غیرنظامیان بازداشته‌اند. تجاوز نظامی اسرائیل و آمریکا به ایران که از فوریه ۲۰۲۶ آغاز شد و به تنش‌های شدید انجامید، نمونه بارز دیگری از این ناکارآمدی است؛ جایی که اختلافات میان اعضای دائم مانع از هرگونه اقدام جمعی مؤثر برای کاهش تنش یا ایجاد سازوکار نظارتی شد و سازمان ملل عملاً در حاشیه تحولات باقی ماند.  …