داستان پرفراز و نشیب حق نشر در ایران

«حق نشر» یا به زبان انگلیسی ‌«copyright‌»، به معنای حق مادی و معنوی پدیدآورنده یک اثر در بهره‌برداری از اثر خود می‌باشد. در کشور ما قدیمی‌ترین قانون در این زمینه، «قانون ثبت علائم تجاری» (1304) بوده است، اما جامع‌ترین متن در حوزه مالکیت ادبی و هنری «قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان» (11/10/1348) بوده که با گذشت نیم‌قرن همچنان اصلی‌ترین متن است. طیف وسیعی از آثار هنری شامل کتاب، موسیقی، عکاسی، هنرهای تجسمی، معماری و... مشمول این قانون است. حق نشر به دو شاخه حق مادی و معنوی تقسیم می‌شود؛ «حق مادی» اثر هنری شامل جنبه‌های تجاری که قابل انتقال است می‌شود اما «حق معنوی» به مفهوم تعلق اثر به آفریننده آن بوده که محدود به زمان و مکان نیست و غیرقابل انتقال است.

ماده 22 این قانون بیان می‌دارد: «حقوق مادی پدیدآورنده موقعی از حمایت این قانون برخوردار خواهد بود که اثر برای نخستین بار در ایران چاپ یا پخش یا نشر یا اجرا شده باشد و قبلا در هیچ کشوری چاپ یا نشر یا پخش و یا اجرا نشده باشد». در نتیجه متأسفانه کتابی مانند رمان «زوال کُلنل» محمود دولت‌آبادی که اولین بار به طور رسمی در سوئیس منتشر شد، هیچ‌گاه نمی‌تواند در ایران مورد حمایت قرار گیرد. تا سال 1389 مدت حمایت از آثار پس از فوت آفریننده 30 سال بود که با کوشش علی مطهری، از مدیران «انتشارات صدرا»، در مجلس اصلاح و جز مواردی استثنائی مثل عکس و فیلم سینمایی به 50 سال افزایش یافت. …