ایران و آمریکا؛ از ۱۱ سپتامبر تا جنگ ایران، بازخوانی ۲۵ سال خطای راهبردی - دیپلماسی ایرانی

دیپلماسی ایرانی: بیست‌وپنج سال پس از حملات تروریستی یازدهم سپتامبر ۲۰۰۱، اکنون که ایران و آمریکا یکی از دشوارترین دوره‌های مناسبات خود را تجربه می‌کنند، بازخوانی یک پرسش تاریخی ضرورتی تازه یافته است: آیا واشنگتن در این ربع قرن، دشمنان و تهدیدهای واقعی امنیت ملی خود را به‌درستی شناسایی کرده است؟ چگونه سیاستی که با هدف مبارزه با تروریسم آغاز شد، سرانجام به جنگ با کشوری انجامید که هیچ‌یک از عاملان یازدهم سپتامبر تابعیت آن را نداشتند؟

البته خطاهای راهبردی تنها به طرف آمریکایی محدود نبوده و تصمیم‌ها و رویکردهای طرف ایرانی نیز از چنین خطاهایی مصون نمانده است؛ موضوعی که در یادداشت‌های پیشین این مجموعه به برخی مصادیق آن پرداخته‌ایم و اینجا، برای پرهیز از تکرار، به بازگویی آنها نمی‌پردازیم.

تاریخ روابط دو کشور سرشار از تصمیم‌هایی است که پیامدهای آنها سال‌ها بعد آشکار شده است. مادلین آلبرایت، وزیر خارجه وقت آمریکا، در سخنرانی ۱۷ مارس ۲۰۰۰ در واشنگتن، به نقش کشورش در سرنگونی دولت دکتر محمد مصدق در سال ۱۹۵۳ اذعان کرد. جک استراو، وزیر خارجه پیشین بریتانیا، نیز در ۲۱ ژانویه ۲۰۱۰، در جلسه علنی کمیسیون تحقیق جنگ عراق در لندن، درباره نحوه ارائه اطلاعات مربوط به تسلیحات کشتارجمعی عراق گفت: «این یک خطا بود؛ خطایی که از آن زمان تاکنون گریبان‌گیر ما بوده است.» اشاره او مشخصاً به ادعای آمادگی عراق برای به‌کارگیری تسلیحات ظرف ۴۵ دقیقه مربوط بود.

گزارش رسمی کمیسیون یازدهم سپتامبر نشان می‌دهد از ۱۹ عامل آن حملات، ۱۵ نفر تبعه عربستان سعودی، دو نفر اماراتی، یک نفر مصری و یک نفر لبنانی بودند؛ هیچ‌یک ایرانی نبودند. این واقعیت به‌تنهایی مسئولیت هیچ دولتی را اثبات یا نفی نمی‌کند، اما پرسشی جدی درباره اولویت‌بندی تهدیدها در سیاست خارجی آمریکا پیش می‌کشد.

در روزهای پس از حملات، جامعه ایرانی با ابراز همدردی با خانواده قربانیان، جلوه‌ای از همبستگی انسانی فراتر از مرزهای سیاسی را به نمایش گذاشت. هم‌زمان، زمینه‌هایی برای همکاری ایران و آمریکا در افغانستان پدید آمد. هر دو کشور با طالبان و القاعده تعارض داشتند و همکاری‌های دیپلماتیک در کنفرانس بن نشان داد حتی میان دو دولت دارای اختلافات عمیق نیز می‌توان منافع مشترک یافت. …