از نگاه کارشناسان تخلیه عرصههای طبیعی از میوه و گیاه دارویی، غذارسانی، عدم مدیریت پسماند و ... باعث افزایش تعارض بین انسان و خرس میشود. تصاویری که در فضای مجازی دست به دست میشود، نشان میدهد که یک خرس قهوهای تبدیل به حیوانی شهری شده و در کوچه پس کوچههای مجاور آب گرم مشکینشهر، به دنبال غذا میگردد.
گردشگران مدعی هستند که این خرس، همان خرس معروف سبلان است که کوهنوردان به آن دستی غذا میدهند و محیط زیست هم برای حفظ جان مردم، بروشورهایی درباره نحوه مواجه با خرس چاپ کرده تا مردم بتوانند در مواجهه با خطری که تهدیدشان میکند، از خود دفاع کنند. اما کیومرث سفیدی مدیر کل محیط زیست اردبیل که آخرین روز خدمتش در این پست را سپری میکند، به هفت صبح میگوید خرسی که در تصاویر مشاهده میشود، لزوما همان خرس سبلان نیست. 60 قلاده خرس در سطح استان وجود دارند و خرسهایی که در روستاهای دامنه جنوبی سبلان با مردم دچار تعارض هستند، لزوما همان خرس معروف نیستند.
توقف غذادهی به خرس سبلان
مدیر کل سابق محیط زیست اردبیل توضیح میدهد که امسال با آموزشهای انجام شده، دیگر کسی به خرس سبلان غذا نداد و این خرس هم به کوهنوردان نزدیک نشد. زیرا اداره کل محیط زیست اردبیل یک مجموعه برنامه در این رابطه تعریف کرد و با شناسایی ذینفعان، برنامههای مشترکی را با آنها اجرا کرد. از جمله به رانندگان ماشینهای لندروور که مردم را برای صعود به پناهگاه منتقل میکنند، آموزشهای لازم در موضوع تعارض خرس داده شد و آنها با این موضوع درگیر شدند.
به گفته سفیدی، هیئت کوهنوردی هم گروه دیگری بودند که پای کار آمدند و به جای سخنرانی مدیر کل ورزش و جوانان، محیط زیست تلاش کرد در راستای اعتماد سازی، با کمک پیشکسوتان صاحب اعتبار کوهنوردی استان، کلیپهای آموزشی تولید کند. مدیر کل سابق محیط زیست اردبیل از تشکیل گروههای دیدهبان حیات وحش خبر میدهد که از میان کوهنوردان و مردم عادی انتخاب میشوند و با افراد، به قله صعود میکنند تا با غذادهی احتمالی به خرسها مقابله کنند. این افراد با ایجاد سر و صدا تلاش میکنند که منطقه را از نظر ظاهری ناامن کنند تا خرسها به مردم نزدیک نشوند. همه این اقدامات در رابطه با خرس معروف سبلان در اردبیل پیگیری شده است.
مدیریت پسماند در شهرها
سفیدی توسعه معادن، جادهسازی بیرویه، حضور مردم در زیستگاه و ... را در دسته عوامل ناامن کننده زیستگاهها معرفی میکند که باعث میشود به دنبال بروز خشکسالی و کمبود غذا، خرس به سمت مناطق مسکونی برای یافتن غذا حرکت کند. در نتیجه مدیریت پسماند در شهرها و طراحی مجدد سطلهای زباله به شکلی که خرس نتواند از زبالههای داخل آن تغذیه کند، گامهایی است که محیط زیست برای مقابله با تعارض خرس برداشته است. به گفته این مقام مسئول، در مسئله تعارض با خرس اگرچه گامهای خوبی برداشته شده اما هنوز این مشکل حل نشده است.
زیرا مثلا مزارع پرورش ماهی، ماهیهای خود را در نزدیکی محل کار رها میکنند و این باعث مراجعه خرس به مزرعه میشود. یا باغداران میوههای باغ خود را از محیط خارج نمیکنند. زنبورداران کندوها را در کوهستان بدون هیچ اقدام حفاظتی رها میکنند و قطعا خرس به این کندوها نزدیک میشود؛ در حالی که صرفا با تولید سر و صدا و سوت زدن، میتوان تعارض خرس را در این مواقع مدیریت کرد. سفیدی آموزش چهره به چهره را روش موثرتری برای رفع مسئله تعارض با خرس معرفی میکند و از قانونمند شدن صعود به سبلان در راستای حل مشکل پسماند در این قله خبر میدهد.
باغهای جذاب برای خرسها
اگرچه اقداماتی برای رفع تعارض خرس با انسان در استان اردبیل انجام شده اما چرا هنوز این تعارض ادامه دارد و گردشگران از حضور خرسها در خیابانهای شهرهای مجاور کوه سبلان خبر میدهند؟ محمدرضا اشرف زاده عضو هیئت علمی دانشکده منابع طبیعی و علوم زمین دانشگاه شهرکرد در گفتوگو با هفت صبح توضیح میدهد که حیات وحش عموما علاقهای به نزدیک شدن به انسان ندارد اما اگر به موضوعی عادت کنند و از حضور در بین انسانها، نتیجه مطلوب به دست بیاورند، این روند ادامه مییابد.
به اعتقاد اشرف زاده، جذابیت اصلی برای خرسها باغات میوه هستند. زیرا این گونه، علاقه زیادی به میوه دارد و در شرایطی که برداشت گیاهان دارویی و میوههای جنگلی به دلیل شرایط اقتصادی افزایش یافته و زیستگاهها از غذای حیوان خالی میشوند، بدیهی است که خرس، سری به باغات میوه بزند. راه مقابله با این تعارض، استفاده از حصارهای الکتریکی است زیرا خرس به راحتی میتواند حصارهای عادی و معمولی را باز کرده یا از آن عبور کند.
به گفته این عضو هیئت علمی دانشگاه شهرکرد، اگر زباله و پسماند هم درست مدیریت نشود، خرس به انسان نزدیک میشود زیرا این گونه نه تنها علاقمند به لاشهخواری است، بلکه زباله خواری را هم دوست دارد و اگر منابع غذایی به راحتی در اختیارش قرار گیرد، خرس عادت میکند که به سراغ آن برود.
انتقال آب چشمهها عامل ایجاد تعارض
اشرف زاده توضیح میدهد که وقتی انسانها آب چشمههای بالادست کوهها را به سمت روستاها هدایت میکنند، خرس که عادت به نوشیدن مستقیم آب دارد و آب مورد نیاز بدنش از محل مواد غذایی تامین نمیشود، در جستجوی آب به سمت روستا میآید و بدیهی است که در میانه راه، سری هم به باغ یا گوسفندان مسیر منبع آب بزند.
او غذادهی دستی به خرسها را اقدام خطرناکی توصیف میکند زیرا بهطور کلی رفتار خرس را نمیتوان پیشبینی کرد و غذا دادن به این گونه، میتواند معضلات جدی برای انسان ایجاد کند. این عضو هیئت علمی دانشگاه شهرکرد تاکید میکند که اگر گردشگری ما ضابطهمند است، باید آموزشهای لازم به افراد داده شود. در سه ماه انتهایی تابستان و اوایل پاییز که فصل پرخوری خرس برای ورود به خواب زمستانه است و این گونه سعی میکند انرژی مورد نیاز خود برای زمستان را تامین کند، احتمال خطر حمله خرسها افزایش مییابد. به این ترتیب گردشگران نباید در زیستگاههای اصلی خرس و کانونهای حضور این گونه -که ادارات کل محیط زیست باید محل دقیق این نقاط را بشناسند- وارد شوند.
او یادآوری میکند که افراد بهتر است در صبح زود یا شب در زیستگاه خرس حضور نیابند، یا اگر مجبور به چنین کاری هستند، حتما یک محیطبان همراه آنها باشد. تنها به مناطق پرتراکم گیاهی نروند. سر و صدا تولید کنند و حتی رادیو به همراه داشته و صدای آنها را تا انتها زیاد کنند تا از مواجهه رو در رو با خرس جلوگیری شود و خرسها با فرض ناامنی در منطقه، زودتر از محیط دور شوند.
زیرا بیشترین احتمال بروز آسیب به انسان در رویارویی ناگهانی با انسان است. در خرس مادری که به همراهش توله دارد، احتمال حمله بیشتر است زیرا حمله به انسان، در واقع رفتار دفاعی حیوان است. اشرف زاده تاکید میکند که نباید به سمت خرسها سنگ پرتاب کرد زیرا ایجاد مزاحمت این موجود را مجبور به حمله میکند. از آنجایی که سرعت خرس خیلی بالاست، این گونه میتواند از درخت بالا برود و یا وارد آب شود. بنابراین، تقریبا هیچ راه فراری برای انسان وجود ندارد؛ پس باید نکات آموزشی و حفاظت مشارکتی در موضوع مدیریت تعارضات با خرس، جدی گرفته شود.
