مسجد در معماری ایرانی ـ اسلامی تنها فضایی برای عبادت نبوده است. در شهرهای تاریخی، مسجد در کنار بازار، مدرسه و محله شکل میگرفت و بخشی از ساختار اجتماعی شهر را تشکیل میداد. شیراز نیز از این قاعده جدا نیست و تعدد مساجد تاریخی و ویژگیهای معماری آنها، بخشی از هویت این شهر را شکل داده است.
مسجد نصیرالملک؛ جایی که نور به رنگ درمیآید
در میان مساجد تاریخی شیراز، نام مسجد نصیرالملک بیش از همه با رنگ و نور گره خورده است. این مسجد که در دوره قاجار ساخته شده، به دلیل شیشههای رنگی شبستان غربی، در میان مردم به «مسجد صورتی» شهرت یافته است.
صبح که نور خورشید از پنجرههای ارسی عبور میکند، شیشههای رنگی، کف و دیوارهای شبستان را به مجموعهای از رنگها تبدیل میکنند؛ تصویری که یکی از شناختهشدهترین جلوههای معماری مذهبی ایران را ساخته است.
اما زیبایی نصیرالملک تنها به شیشههای رنگی محدود نمیشود. کاشیکاریهای ظریف، مقرنسها، طاقها، کتیبهها و نقوش اسلیمی در بخشهای مختلف بنا، نمونهای از هنر معماری دوره قاجار را به نمایش میگذارد.
مسجد وکیل؛ شکوه معماری زندیه
در مجموعه تاریخی وکیل، جایی میان بازار و حمام وکیل، مسجد وکیل قرار گرفته است؛ بنایی که به فرمان کریمخان زند ساخته شد و از شاخصترین نمونههای معماری دوره زندیه به شمار میرود.
ورودی مسجد با کاشیکاریهای گسترده تزئین شده و حیاط وسیع آن به شبستانهایی منتهی میشود که ستونهای سنگی مارپیچ، شاخصترین ویژگی معماری آن هستند.
شبستان جنوبی مسجد وکیل با ستونهای متعدد و طاقهای متقارن، فضایی باشکوه ایجاد کرده است. استفاده هماهنگ از سنگ، کاشی و آجر در این بنا نشان میدهد که معماری زندیه در عین برخورداری از تزئینات چشمگیر، به تناسب و استحکام نیز توجه داشته است.
قرار گرفتن مسجد در کنار بازار وکیل نیز خود روایت دیگری از جایگاه مسجد در ساختار شهر ایرانی است؛ جایی که عبادت، تجارت و زندگی اجتماعی در کنار یکدیگر جریان داشتهاند.
مسجد جامع عتیق؛ چند قرن تاریخ در یک بنا
در نزدیکی حرم شاهچراغ (ع)، مسجد جامع عتیق شیراز قرار دارد؛ مسجدی که از قدیمیترین بناهای مذهبی این شهر محسوب میشود و بخشهایی از تاریخ چندین دوره را در خود جای داده است.
این مسجد در طول قرنها بارها توسعه و مرمت شده و به همین دلیل، نشانههایی از دورههای مختلف تاریخی را میتوان در معماری آن مشاهده کرد.
یکی از شاخصترین بخشهای مسجد، خدایخانه یا دارالمصحف است؛ بنایی چهارگوش در میان حیاط مسجد که در دورههای تاریخی کارکرد مذهبی و فرهنگی داشته و از عناصر شاخص معماری مسجد به شمار میرود.
مجاورت مسجد جامع عتیق با حرم شاهچراغ (ع) نیز باعث شده این محدوده همچنان یکی از مهمترین بخشهای مذهبی و تاریخی شیراز باشد.
مسجد مشیر؛ جلوهای از هنر قاجاری
مسجد مشیر در محله سنگ سیاه شیراز یکی دیگر از مساجد تاریخی این شهر است که در دوره قاجار ساخته شده است. این بنا با کاشیکاریهای رنگارنگ، کتیبهها و تزئینات معماری، تصویری از هنر مذهبی دوره قاجار ارائه میدهد.
فضای مسجد و قرار گرفتن آن در بافت تاریخی شهر، فرصتی برای درک بهتر شیراز قدیم فراهم میکند؛ شهری که محلههای آن حول عناصر مهمی همچون مسجد، بازار و خانههای تاریخی شکل میگرفتند. مسجد نو؛ میراثی در قلب شیراز
مسجد نو که با نام مسجد اتابک نیز شناخته میشود، از دیگر مساجد تاریخی شیراز است و قدمت آن به سدههای نخستین پس از ورود اسلام به ایران بازمیگردد.
این مسجد در طول تاریخ بارها دستخوش تغییر و مرمت شده و به دلیل موقعیت خود در بافت تاریخی شیراز، بخشی از حافظه مذهبی و شهری این منطقه محسوب میشود.
مساجد شیراز؛ فراتر از یک بنای تاریخی
آنچه مساجد تاریخی شیراز را از بسیاری از بناهای تاریخی متمایز میکند، تنها قدمت یا زیبایی آنها نیست؛ این بناها هنوز در حافظه فرهنگی شهر زندهاند. در این مساجد، معماری با آیین، هنر با معنویت و تاریخ با زندگی مردم پیوند خورده است.
مسجد نصیرالملک با نور و رنگ، مسجد وکیل با شکوه معماری زندیه، مسجد جامع عتیق با قدمت چندصدساله و مسجد مشیر با تزئینات قاجاری، هرکدام بخشی از روایت شیراز را در برابر چشم مخاطب قرار میدهند.
حفاظت از این بناها نیز تنها به معنای نگهداری از چند ساختمان قدیمی نیست؛ بلکه صیانت از بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی شیراز است. مساجدی که قرنها شاهد حضور مردم بودهاند و امروز نیز میتوانند در کنار کارکرد مذهبی، بخشی از ظرفیت گردشگری فرهنگی و تاریخی شهر را شکل دهند.
شیراز را شاید بتوان از روی غزلهای حافظ و سعدی شناخت، اما برای لمس بخشی از تاریخ این شهر، کافی است در کوچههای بافت تاریخی آن قدم بزنیم؛ جایی که پشت درهای مسجد، تاریخ، هنر و معنویت هنوز در کنار هم نفس میکشند. کد مطلب 997126
