چَمَر؛ آیین کهن ایلام در محاصره فراموشی

 چَمَر تنها مراسمی برای وداع با فرد درگذشته نیست؛ مجموعه‌ای از روایت‌های شفاهی، موسیقی بومی، شعر، مویه، نمادها و رفتارهای جمعی است که در طول نسل‌ها شکل گرفته و بخشی از حافظه فرهنگی مردم ایلام را بازتاب می‌دهد. در این آیین، سوگواری از یک تجربه فردی فراتر می‌رود و به مراسمی جمعی برای پاسداشت جایگاه متوفی و همراهی با خانواده و بازماندگان تبدیل می‌شود.

با این حال، آنچه امروز درباره چَمَر اهمیت دارد، تنها شکوه و قدمت این رسم نیست؛ بلکه سرنوشت اجزایی است که هویت آن را ساخته‌اند. روکرها و راوکرهایی که اشعار سوگ را می‌خوانند، زنانی که مویه‌های کهن را سینه‌به‌سینه منتقل کرده‌اند و نوازندگانی که با سرنا و دهل آهنگ ویژه این مراسم را می‌شناسند، حاملان اصلی بخش مهمی از این میراث شفاهی‌اند؛ میراثی که اگر ثبت و به نسل بعد منتقل نشود، ممکن است با درگذشت آخرین استادان و راویان هر منطقه، بخشی از آن برای همیشه از دست برود.

فرزاد شریفی مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان ایلام، در گفت‌وگو با خبرنگار ایسنا در ایلام اظهار داشت: آیین چَمَر در سال ۱۳۹۰ در فهرست میراث ناملموس کشور به ثبت رسیده است.

شریفی افزود: چَمَر نوعی مراسم ویژه سنتی و جلوه‌ای عینی از آیین مرثیه‌ای و عزاداری محلی است و نمونه‌هایی از برگزاری آن در پایانه برکت مرز مهران برای زائران اربعین، مراسم رهبر شهید انقلاب و یادبود رئیس‌جمهور شهید، برای معرفی فرهنگ و سنت‌های مردم ایلام برگزار شده است.

مدیرکل میراث فرهنگی ایلام ادامه داد: چَمَر از مراسم‌های مهم و باستانی منطقه است و با توجه به ظرفیت‌های فرهنگی و موسیقایی استان، نیاز است ارزش‌های فرهنگی آن حفظ و به نسل‌های آینده منتقل شود.

این اظهارات نشان می‌دهد که اهمیت چَمَر در نگاه متولیان میراث فرهنگی مورد توجه قرار دارد؛ اما پرسش اصلی این است که این توجه تا چه اندازه به برنامه‌های مستمر برای حفظ جزئیات آیین، شناسایی حاملان آن و انتقال مهارت‌ها به نسل جوان تبدیل شده است؟

سجاد نظری کارشناس ثبت میراث ناملموس استان ایلام، نیز در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری ایسنا در ایلام بیان کرد: چَمَر مراسمی است که با ساختار مشخص و نقش‌آفرینی گروه‌های مختلف، از جمله زنان مویه‌خوان، نوازندگان سرنا و دهل و شاعران محلی برگزار می‌شود. …