روایتهای موجود درباره آغاز ساخت مسجد یکسان نیست. برخی پژوهشها پیشینه مسجد اولیه را به دوره سلجوقی نسبت دادهاند و در روایتهای محلی نیز قدمتی قدیمیتر برای آن مطرح شده است. با این حال، بررسی ساختار موجود بنا نشان میدهد بخش مهمی از سیمای کنونی مسجد به دوره مغول و ایلخانی تعلق دارد و در دوره سلطان ابوسعید نیز تعمیرات و تغییراتی در آن انجام شده است.
به همین دلیل، مسجد جامع ابرکوه را بهتر است نه یک بنای یکدورهای، بلکه ساختمانی با لایههای تاریخی متعدد دانست؛ بنایی که در هر دوره بخشی از تاریخ خود را بازنویسی کرده و در عین تغییر، نشانههایی از گذشته را نیز حفظ کرده است. چهار ایوان در قلب ابرکوه
یکی از نخستین ویژگیهایی که در معماری مسجد جامع ابرکوه جلب توجه میکند، ساختار چهارایوانی آن است. حیاطی مستطیلشکل در مرکز بنا قرار گرفته و چهار ایوان در پیرامون آن شکل گرفتهاند؛ ساختاری که در کنار شبستانها و دهلیزها، سازمان فضایی مسجد را شکل میدهد.
ورودی مسجد از سمت شمال قرار دارد. پس از عبور از دهلیزی بزرگ، مسیر به حیاط مرکزی میرسد و از آنجا ایوانها و دیگر فضاهای مسجد در دسترس قرار میگیرند.
در بخشهایی از بنا خشت خام به عنوان مصالح اصلی مورد استفاده قرار گرفته، هرچند در قسمتهای مختلف، مصالح دیگری نیز دیده میشود. همین تنوع مصالح و تفاوت در ساختار بخشهای گوناگون بنا، یکی از نشانههایی است که میتواند به مطالعه مراحل مختلف ساخت و مرمت مسجد کمک کند.
در میانه صحن نیز سردابهای قرار دارد که حدود ۱۰ در ۱۰ متر وسعت دارد؛ فضایی که یکی دیگر از عناصر قابل توجه در ساختار معماری مسجد جامع ابرکوه به شمار میرود.
محرابی که تاریخ دارد
اگر قرار باشد از میان عناصر هنری مسجد جامع ابرکوه تنها یک بخش را به عنوان شاخصترین اثر هنری بنا معرفی کنیم، محراب گچبریشده ایوان شرقی یکی از مهمترین گزینههاست.تاریخ ساخت این محراب ۷۳۸ هجری قمری ذکر شده و از آن به عنوان یکی از آثار شاخص دوره ایلخانی یاد میشود. گچبریهای هنرمندانه، کتیبههای قرآنی و نقوش گیاهی، این محراب را به یکی از برجستهترین بخشهای تزئینی مسجد تبدیل کردهاند.
اهمیت این محراب تنها به زیبایی آن محدود نمیشود. وجود تاریخ مشخص، ارزش آن را به عنوان یک سند معماری افزایش میدهد؛ چراکه به پژوهشگران امکان میدهد دستکم یکی از عناصر مهم بنا را با دقت بیشتری به دوره ایلخانی نسبت دهند.
به بیان دیگر، محراب ایوان شرقی فقط یک عنصر تزئینی نیست؛ یکی از سرنخهای مهم برای خواندن تاریخ ساختمان مسجد است. چرا مسجد «دو قبله» نام گرفته است؟
یکی دیگر از ویژگیهای قابل توجه مسجد جامع ابرکوه، وجود محرابهای متعدد در بخشهای مختلف آن است. در برخی منابع، تعداد محرابهای مسجد پنج مورد ذکر شده است؛ اما در میان آنها، دو محراب از منظر بحث جهت قبله اهمیت ویژهای دارند.
بر اساس روایتهای موجود، جهت یکی از محرابهای قدیمی با جهت قبله اختلاف داشته و بعدها محراب دیگری برای اصلاح این جهت ایجاد شده است. همین موضوع سبب شده مسجد جامع ابرکوه در برخی منابع با عنوان «مسجد دو قبله» نیز معرفی شود.
البته در بیان این موضوع باید میان تعداد کل محرابهای مسجد و دو محرابی که با مسئله جهت قبله ارتباط دارند، تفاوت قائل شد.
اهمیت این موضوع فراتر از یک عنوان است. محرابها میتوانند برای پژوهشگران شواهدی درباره تغییرات کالبدی بنا، بازسازی بخشهای مختلف و تلاش برای اصلاح جهت قبله در دورههای گوناگون فراهم کنند.
از این منظر، محراب در مسجد جامع ابرکوه تنها محل مشخصکننده جهت عبادت نیست؛ بخشی از حافظه معماری بناست.
وقتی معماری به سند تاریخ تبدیل میشود
مسجد جامع ابرکوه را نمیتوان با یک تاریخ مشخص آغاز و پایان داد. چهار ایوان، شبستانها، سردابه، محرابهای متعدد و تزئینات گچبری در کنار یکدیگر تصویری از بنایی را شکل میدهند که در طول زمان تغییر کرده و خود را با نیازهای دورههای مختلف تطبیق داده است.
حتی وجود سنگ قبرهایی با تاریخهای ۸۱۹ و ۱۰۰۷ هجری قمری که در منابع مربوط به مسجد گزارش شده، میتواند نشانهای از تداوم حضور و فعالیت مذهبی و اجتماعی در پیرامون این بنا در دورههای مختلف باشد.
در چنین نگاهی، مسجد دیگر تنها مجموعهای از دیوار، ایوان، محراب و شبستان نیست؛ بلکه به سندی برای مطالعه تاریخ اجتماعی و مذهبی یک شهر تبدیل میشود.هر تغییر در بنا میتواند روایتی داشته باشد؛ هر محراب میتواند نشانهای از یک تحول باشد و هر کتیبه میتواند بخشی از گذشته را به امروز منتقل کند. مسجد جامع ابرکوه؛ روایت چند قرن در یک بنا
مسجد جامع ابرکوه در ۹ مرداد ۱۳۱۲ با شماره ۱۹۷ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است؛ اما اهمیت این بنا تنها در قدمت یا ثبت ملی آن خلاصه نمیشود.ارزش مسجد در کنار هم قرار گرفتن مجموعهای از عناصر تاریخی، معماری و هنری است؛ از الگوی چهارایوانی و ساختارهای خشتی گرفته تا محراب گچبریشده، کتیبههای قرآنی، سردابه و محرابهای متعدد.
این بنا را میتوان نمونهای روشن از معماری تاریخی ایران دانست که در آن، تاریخ نه فقط در اسناد مکتوب، بلکه در کالبد ساختمان باقی مانده است.
چهار ایوان مسجد از ساختار معماری آن میگویند، محرابها از تحولات مذهبی و کالبدی، گچبریها از هنر دوره ایلخانی و آثار تاریخی پیرامون بنا از استمرار حیات اجتماعی و مذهبی ابرکوه.
شاید مهمترین ویژگی مسجد جامع ابرکوه همین باشد که تاریخ آن پایان یافته و پشت سر گذاشته نشده است؛ بلکه در گوشهگوشه بنا قابل مشاهده است.
این مسجد محصول یک دوره تاریخی نیست؛ حاصل کنار هم قرار گرفتن دورهها، تغییرات، تعمیرات و تداوم یک فضای مذهبی در طول قرنهاست. از همین رو، مطالعه آن تنها برای شناخت معماری یک مسجد اهمیت ندارد؛ بلکه میتواند راهی برای شناخت بخشی از تاریخ شهر ابرکوه و تحولات معماری و مذهبی ایران باشد.
مسجد جامع ابرکوه را میتوان سندی معماری از تداوم و تحول حیات مذهبی و هنری یک شهر دانست؛ بنایی که تاریخش تنها در منابع مکتوب باقی نمانده، بلکه در ایوانها، محرابها، کتیبهها، گچبریها و ساختار کالبدی آن نیز قابل خواندن است.در ابرکوه، تاریخ هنوز روی دیوارهاست؛ کافی است به مسجد جامع نگاه کنیم. کد مطلب 995901
