مارکو روبیو؛ سخنگوی کدام غرب، کدام تمدن؟ - دیپلماسی ایرانی

دیپلماسی ایرانی: مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، هفتم اکتبر در آتن و در برابر یادمان‌های تمدن یونان باستان، از ضرورت بازگشت غرب به عظمت تاریخی خود سخن گفت. او با یادآوری جنگ‌های ایران و یونان، از شجاعت، رقابت، افتخار و اراده برتری‌جویی به‌عنوان سرچشمه شکوفایی تمدن غرب ستایش کرد. اما پرسشی بنیادی در برابر این روایت قرار دارد: روبیو سخنگوی کدام غرب و کدام تمدن است؟ غربی که عظمت خود را در پیروزی نظامی و فرمانروایی بر دیگران می‌جوید یا غربی که دستاوردهای سیاسی‌اش را در آزادی، برابری، مردم‌سالاری و مهار قدرت می‌بیند؟

اهمیت این پرسش هنگامی آشکارتر می‌شود که نقد سخنان روبیو را نه از تهران، بلکه از درون جامعه فکری غرب بشنویم. فرانسیس فوکویاما، نظریه‌پرداز شناخته‌شده آمریکایی، در مقاله «تیموس و سیاست خارجی آمریکا»، منتشرشده در دوازدهم اکتبر، مستقیماً به سخنرانی روبیو پاسخ داده است. او می‌نویسد به نظر می‌رسد نویسندگان سخنان وزیر خارجه آثارش را خوانده‌اند، اما روبیو مفهوم اصلی آن‌ها را به‌درستی درک نکرده است.

موضوع اختلاف، مفهوم یونانی «تیموس» است؛ میل انسان به افتخار، احترام و به‌رسمیت‌شناخته‌شدن. روبیو آن را نیروی پیش‌برنده تمدن می‌خواند. فوکویاما اهمیتش را می‌پذیرد، اما هشدار می‌دهد که این میل دو چهره دارد: می‌تواند سرچشمه شجاعت، آفرینندگی و پیشرفت باشد یا به سلطه‌گری، خودکامگی و ویرانی بینجامد. تفاوت در هدفی است که قدرت دنبال می‌کند و محدودیت‌هایی که بر آن حاکم است.

فوکویاما در کتاب «پایان تاریخ و انسان واپسین» میان دو گونه میل به شناخته‌شدن تمایز می‌گذارد: «ایزوتیمیا»، خواست برخورداری از احترام و کرامت برابر، و «مگالوتیمیا»، میل به برتری و ممتازبودن. مفهوم نخست از پایه‌های مردم‌سالاری مدرن است و دومی نیز می‌تواند نیروی محرکه پیشرفت باشد؛ مشروط بر آنکه در چارچوب قانون، اخلاق و مسئولیت اجتماعی مهار شود. …