گاهی راه پیروزی، تغییر میدان بازی است

به گزارش خبرنگار مهر، در میان آثار کهن ادبیات فارسی، کتاب‌هایی وجود دارند که به‌جای بیان مستقیم اندرزها و توصیه‌های اخلاقی، مفاهیم مورد نظر خود را در دل داستان‌ها جای می‌دهند. در این شیوه، حیوانات سخن می‌گویند، شخصیت‌ها در موقعیت‌های دشوار قرار می‌گیرند و مخاطب از خلال سرنوشت آن‌ها با مفاهیمی چون خردمندی، مسئولیت‌پذیری، فریب، خودخواهی و تدبیر آشنا می‌شود. مرزبان‌نامه یکی از نمونه‌های شناخته‌شده این سنت ادبی است.

اصل این کتاب را مرزبان، پسر رستم، پسر شروین، از شاهزادگان طبرستان در قرن چهارم هجری، به زبان کهن طبرستانی یا مازندرانی نوشته بود. حدود دو قرن بعد، سعدالدین وراوینی این اثر را به فارسی ادبی قرن ششم هجری برگرداند و بازپرداخت کرد. نسخه فارسی مرزبان‌نامه که امروز شناخته می‌شود، حاصل همین تلاش ادبی است؛ اثری که با زبانی آراسته و روایت‌هایی تودرتو، مجموعه‌ای از حکایت‌های اصلی و فرعی را در خود جای داده است.

در این کتاب، حدود ۷۰ حکایت اصلی و فرعی نقل شده که برخی از زبان حیوانات روایت می‌شوند و برخی دیگر ریشه در افسانه‌ها و داستان‌های تاریخی دارند. حیوانات در این روایت‌ها صرفاً شخصیت‌هایی برای سرگرم کردن مخاطب نیستند؛ رفتار و گفت‌وگوی آن‌ها بازتابی از خصلت‌ها، تعارض‌ها و مناسبات انسانی است. گاه حیوانی با تکیه بر قدرت جسمی، دیگران را تحقیر می‌کند و گاه شخصیتی ضعیف‌تر با تکیه بر خرد و شناخت موقعیت، از خطری بزرگ جان سالم به در می‌برد.

حکایت «آواز بزغاله» نیز از همین زاویه قابل خواندن است؛ روایتی که در ظاهر از تلاش گرگی برای شکار یک بزغاله سخن می‌گوید، اما در لایه‌های زیرین خود، تقابل میان زور و تدبیر و تفاوت میان ادعای قدرت و توانایی واقعی را به تصویر می‌کشد.

شکار آسانی که به دردسر تبدیل شد

ماجرا با گرگی گرسنه آغاز می‌شود که روزگارش را در بیابان می‌گذراند و برای سیر کردن شکمش به شکار حیوانات کوچک و بزرگ روی می‌آورد. روزی از بالای تپه‌ای به دشتی پهناور نگاه می‌کند و در فاصله‌ای نه‌چندان دور، گله‌ای از گوسفندان را می‌بیند که بی‌خبر از خطر، مشغول چرا هستند. …