آرمان امروز : خراسان جنوبی با برخورداری از هزار و ۲۰ اثر تاریخی، طبیعی و معنوی ثبتشده در فهرست میراث ملی یکی از استانهای برخوردار از گنجینههای متنوع فرهنگی در شرق کشور است گنجینهای که در ۱۲ شهرستان این استان پراکنده شده و بیرجند، مرکز خراسان جنوبی بخش مهمی از آن را در خود جای داده است.
این استان علاوه بر ظرفیتهای ملی، ۱۰ اثر و ظرفیت ثبتشده جهانی دارد که باغ و عمارت اکبریه بیرجند، بیابان لوت، قنات بلده فردوس، روستای خراشاد در حوزه توبافی، ژئوپارک طبس، کاروانسراهای خراسان جنوبی و روستای اصفهک از جمله آنهاست، آثاری که هر یک بخشی از تاریخ، طبیعت، هنر و شیوه زیست مردم این سرزمین را بازگو میکنند.
قرار گرفتن خراسان جنوبی در پهنه تاریخی خراسان بزرگ و در مسیر ارتباطی شرق ایران زمینه شکلگیری مجموعهای از آثار معماری، محوطههای باستانی، قلعهها، باغها، کاروانسراها، آبانبارها و بافتهای شهری و روستایی را فراهم کرده است آثاری که از سازگاری مردم منطقه با اقلیم خشک و کمآب حکایت دارند.
بنا بر اعلام ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی، ۸۰۵ بنا و محوطه تاریخی استان در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است اما بیش از نیمی از این ابنیه به مرمت اضطراری نیاز دارد، آماری که ضرورت توجه جدیتر به حفاظت از سرمایههای فرهنگی استان را نشان میدهد.
فرسایش ناشی از عوامل طبیعی، کمبود اعتبارات مرمتی، تغییر کاربریهای نامتناسب، توسعه شهری بدون در نظر گرفتن ضوابط حفاظتی و رهاشدگی برخی بناها از جمله چالشهایی است که آثار تاریخی استان را تهدید میکند. در چنین وضعیتی، تاخیر در مداخلههای حفاظتی میتواند هزینه احیای بناها را افزایش دهد و بخشی از اصالت تاریخی آنها را از میان ببرد.
مرمت اصولی و احیای بناهای تاریخی تنها اقدامی برای نگهداری از دیوارها، طاقها و تزئینات کهن نیست بلکه صیانت از هویت شهرها و روستاها، دانش بومی معماری و خاطره جمعی ساکنان این خطه به شمار میرود. هر بنای تاریخی، روایتی از زندگی، اقتصاد، فرهنگ و مناسبات اجتماعی دورهای از تاریخ را در دل خود دارد.
از سوی دیگر، بازگرداندن بناهای تاریخی به چرخه زندگی شهری با تعریف کاربریهای فرهنگی، گردشگری و اجتماعی متناسب میتواند به رونق اقتصاد محلی و ایجاد فرصتهای تازه برای معرفی ظرفیتهای خراسان جنوبی کمک کند اما تحقق این هدف نیازمند همکاری دستگاههای اجرایی، مالکان، فعالان میراث فرهنگی و بخش خصوصی است.
بیرجند بهعنوان مرکز استان از جمله شهرهایی است که در کنار بافت کهن و خانهها و باغهای تاریخی، مجموعههایی با کارکردهای متفاوت را در خود جای داده است، این آثار با معماری متناسب با شرایط اقلیمی منطقه بخشی از سیمای تاریخی شهر را شکل دادهاند و حفاظت از آنها در حفظ هویت کالبدی بیرجند نقش دارد.
ارگ بهارستان؛ یادگار افشاریه در قلب بیرجند
در میان این بناها، ارگ بهارستان که در میان مردم بیرجند با نام «باغ زرشکی» نیز شناخته میشود از مجموعههای تاریخی قابل توجه مرکز خراسان جنوبی است بنایی که ساخت آن به سالهای ۱۲۰۵ و ۱۲۰۶ هجری قمری و دوره افشاریه نسبت داده میشود و ۲۵ اسفند ۱۳۷۹ با شماره ۳۶۸۳ در فهرست آثار ملی کشور ثبت شده است.
ارگ بهارستان از نظر تاریخی، معماری و جایگاه آن در هسته کهن بیرجند اهمیت دارد ساختار این مجموعه، آمیزهای از معماری دفاعی و عناصر باغ ایرانی است و طراحی آن افزون بر تامین امنیت، فضایی متناسب با اقلیم گرم و خشک منطقه برای سکونت فراهم میکرد، آجرکاریها و تزئینات هندسی دیوارهای ارگ نیز از ویژگیهای معماری آن به شمار میرود.
این مجموعه در دورههای مختلف کارکردهای متفاوتی داشته است، از استفاده بهعنوان مدرسه نسوان تا تبدیل شدن به کارگاه فرشبافی، پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز با تفکیک ارگ از باغ زرشکی، بخشی از پیوستگی فضایی و تاریخی مجموعه از میان رفت و کوشک میانی باغ تخریب شد.
در برخی روایتهای تاریخی آمده است که لطفعلیخان زند و همراهانش پس از شکست از لشکریان آغامحمدخان قاجار، چند روزی به ارگ بهارستان پناه بردند، روایتی که بر پیوند این بنا با بخشی از تحولات تاریخی ایران دلالت دارد.
با این حال، ارگ بهارستان در دهههای گذشته بر اثر عوامل طبیعی، نبود رسیدگی مستمر و بلاتکلیفی در روند حفاظت و بهرهبرداری، آسیبهای جدی دیده است.
سابقه واگذاری و طرح ایجاد گنجینه آب در بهارستان
بخشی از بنا در پی بارندگیهای بهمن ۱۳۹۷ تخریب شد و پس از آن در سال ۱۳۹۸ با پیگیریهای انجامشده، این مجموعه بر اساس تفاهمنامه میان شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی و بنیاد مستضعفان در مسیر واگذاری به شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی قرار گرفت تا مرمت آن با رعایت ضوابط میراث فرهنگی و با هدف استقرار گنجینه آب دنبال شود.
هدف از این اقدام، تامین زمینه مرمت بنا با رعایت ضوابط میراث فرهنگی و تعریف کاربری تازه برای آن اعلام شد.
بر پایه این برنامه، قرار بود پس از تکمیل فرآیند خرید و تحویل مجموعه، عملیات مرمت و بازسازی ارگ با همکاری ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی دنبال شود و بخشی از آن به «گنجینه آب» اختصاص یابد، کاربریای که با پیشینه سازهها و فرهنگ آبی خراسان جنوبی و همچنین موقعیت ارگ در بافت تاریخی بیرجند تناسب دارد.
با وجود طرح این برنامه، روند مرمت و بهرهبرداری از مجموعه در سالهای بعد به نتیجه نرسید و ارگ بهارستان همچنان نیازمند تامین اعتبار، مرمت اصولی و تعیین تکلیف برنامه اجرایی برای احیا بود. با این حال، برنامهای که برای مرمت و احیای ارگ بهارستان پس از واگذاری آن به شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی مطرح شد در سالهای بعد به مرحله اجرا نرسید. با وجود تاکید بر ضرورت رعایت ضوابط میراث فرهنگی، انجام مرمت اصولی و ایجاد گنجینه آب، اقدام موثری برای بازسازی این بنای تاریخی در مهلتهای اعلامشده صورت نگرفت.
