کژراهه تمرکززدایی

در طول این دوره، تهران به‌تدریج از یک کانون سیاسی و اداری به قطب مسلط اقتصادی، مالی، آموزشی، درمانی و خدماتی کشور تبدیل شده و در نتیجه، نوعی عدم تعادل ساختاری در سازمان فضایی ایران شکل گرفته است؛ وضعیتی که در آن، مجموعه شهری تهران و البرز، همزمان به کانون جذب منابع و فرصت‌ها و به تعبیر دقیق‌تر، به «سیاه‌چاله‌ای فضایی» بدل شده که بخش قابل‌توجهی از ظرفیت‌های انسانی، مالی و سرمایه‌ای سایر پهنه‌های کشور را به درون خود می‌کشد و امکان شکل‌گیری کانون‌های رقیب و مکمل توسعه را تضعیف می‌کند. با این حال، مساله اصلی نه در اصل ضرورت تمرکززدایی، بلکه در فهم نادرست از ماهیت تمرکز و انتخاب مسیر ناکارآمد و غیراثربخش برای مواجهه با آن نهفته است. به نظر می‌رسد این مصوبه، بیش از آنکه بر شناخت موتورهای اقتصادی و نهادی تولید و بازتولید «تمرکز» در مجموعه شهری تهران و البرز استوار باشد، با نگرشی ساده‌انگارانه از مقوله «تمرکز» بر جنبه‌های کالبدی و پیامدهای تبعی آن معطوف شده است؛ گویی با محدود کردن صدور مجوز شهرک‌های صنعتی و مسکونی، کنترل تغییر کاربری زمین و انتقال برخی فعالیت‌ها می‌توان به‌تدریج از وزن پایتخت در ساختار فضایی کشور کاست. این همان نقطه عزیمت نادرستی است که از فهم غلط از موضوع نشأت گرفته و بی‌شک سیاست تمرکززدایی را به کژراهه خواهد برد.

نباید از نظر دور داشت که «تمرکز» در مجموعه شهری تهران و البرز صرفا حاصل رشد طبیعی جمعیت، مهاجرت روستایی یا گسترش بی‌ضابطه ساخت‌وسازها و تغییر کاربری نیست، بلکه این فراگرد مهم نتیجه تمرکز تاریخی قدرت سیاسی و اداری، استقرار دفاتر مرکزی بنگاه‌های بزرگ، نظام آموزش و سلامت پیشرفته، تجمیع شبکه بانکی و مالی و تمرکز نهادهای تصمیم‌گیر اقتصادی از طریق صرفه‌های تجمعی یا مقیاس است که به‌صورت تصاعد هندسی خود را در طی دهه‌های اخیر بازتولید کرده است. در چنین ساختاری، تهران فقط محل استقرار جمعیت و فعالیت نیست، بلکه مرکز گردش، واسطه‌گری و تخصیص بخش بزرگی از منابع و منافع اقتصاد ملی است. برای درک ابعاد این مساله کافی است بدانیم بر اساس آمار بانک مرکزی در سال۱۴۰۴، حدود ۵۹درصد سپرده‌های بانکی کشور و بیش از ۶۲درصد مانده تسهیلات شبکه بانکی در استان تهران متمرکز بوده است. …