اگر در روزهای ربیعالاول پا به سنندج و دیگر شهرها و روستاهای کردستان بگذارید، کافی است کمی به صداها گوش بسپارید؛ از یک کوچه صدای دف میآید، از مسجدی نوای مولودی و از خانقاهی ذکر و صلوات. اینجا ربیعالاول را «ماه مولود» مینامند؛ ماهی که جایگاهی ویژه در فرهنگ دینی مردم دارد.
کردستان بهواسطه پیشینه غنی فرهنگی، تاریخی و طبیعی، همواره یکی از رنگینترین نقاط ایران در حفظ آیینهای بومی و مذهبی بوده است؛ اما در ماه مولود، این رنگها پررنگتر میشوند. چراغانی معابر، برگزاری مولودیخوانی، دفنوازی، پخش نذری و حضور گسترده مردم در مساجد، تکایا و خانقاهها، چهرهای متفاوت به شهرها میبخشد. در این روزها، عشق به پیامبر اکرم (ص) نه فقط در کلام، بلکه در یک آیین جمعی و مردمی دیده میشود؛ آیینی که نسل به نسل منتقل شده و هنوز برای مردم کردستان تازگی و شکوه خود را حفظ کرده است.
جایی که وحدت، شنیدنی میشود
شاید یکی از زیباترین جلوههای ماه مولود در کردستان، پیوند این جشن با مفهوم وحدت باشد. در سالهای اخیر، جشنهای میلاد پیامبر (ص) با حضور برادران و خواهران اهل سنت و تشیع، در خیابانها و میادین شهرها برگزار شده و صحنههایی ماندگار از همدلی مسلمانان خلق کرده است. از برنامههایی همچون «هزار دف» تا یادواره شمس قریشی و جشن «امت احمد»، همهجا یک پیام مشترک شنیده میشود: عشق به پیامبر (ص) میتواند مرزهای تفاوت را کنار بزند.
در سنندج، شهری که به شهر مسجد و مناره شهرت دارد، در ایام ربیعالاول ممکن است در یک محله، همزمان از چند مسجد و خانقاه صدای مولودیخوانی به گوش برسد. برخی مراسم تا نیمههای شب ادامه پیدا میکند و دراویش با ذکر و دفنوازی، ارادت خود را به پیامبر اسلام (ص) نشان میدهند. اینجا وحدت فقط یک شعار نیست؛ گاهی صدایی است که از چندین مسجد و خانه بهطور همزمان بلند میشود.
روایت شبهای بیپایان مولود
حاجیه شریفه، از قدیمیهای سنندج، وقتی از ماه مولود حرف میزند، خاطراتش به سالهایی برمیگردد که جشنها سادهتر، اما شاید طولانیتر و مردمیتر برگزار میشدند. مردم برای رسیدن ربیعالاول، همچون ماه رمضان لحظهشماری میکردند و برخی مولودیها در گذشته، زمانی که شرایط اقتصادی مردم بهتر بود، چندین شبانهروز ادامه داشت و سرانجام به شب دوازدهم ربیع ختم میشد.
به گفته این زن سالکرده کردستانی، در برخی تکایا، خانقاهها و مساجد، در طول ماه مولود چندین مراسم برپا میشود و در تکیههای قدیمی سنندج، قابلمههای بزرگ قلیه روی اجاق قرار میگیرد. قلیه مولودی، غذایی متفاوت و خاطرهانگیز است؛ ترکیبی از حبوبات و خشکبار که در آن موادی مانند عدس، گردو، کشمش، برگه زردآلو، توت خشک و دارچین کنار هم قرار میگیرند.
مردم دستهدسته برای شرکت در مراسم و خوردن این نذری میآیند؛ نذریای که برای بسیاری از اهالی، فقط یک غذا نیست، بلکه مزه یک خاطره قدیمی و بخشی از هویت جمعی ماه مولود است. در فرهنگ عمومی مردم کردستان، برای مولودیخوانی باورها و روایتهای مختلفی وجود دارد. بسیاری معتقدند برگزاری مولودی در خانه، مایه خیر و برکت، افزایش رزق و دوری از بلاست.
بر همین اساس، مولودیخوانی تنها به سالروز میلاد پیامبر (ص) محدود نمیشود. آغاز زندگی در خانهای جدید، نامگذاری فرزند، بازگشت از حج، ادای نذر و حتی مناسبتهای خانوادگی میتواند بهانهای برای برگزاری این آیین باشد.
اما ماه مولود جایگاه دیگری دارد. در این ماه، خانهها و مساجد بیش از هر زمان دیگری میزبان مولودیخوانان میشوند و صدای دف و مدح پیامبر (ص) در فضای شهر میپیچد. برای مردم کردستان، این صدا بخشی از خاطره جمعی است؛ صدایی که با کودکی بسیاری از آنان گره خورده و هنوز در گوش نسلهای جدید طنینانداز است.
سههزار مسجد و تکیه؛ هزاران روایت از یک عشق
کردستان در طول تاریخ، یکی از مهمترین خاستگاههای موسیقی عرفانی و مذهبی بوده است. وجود شمار زیادی مسجد، تکیه و خانقاه، بستر مناسبی برای تداوم آیینهای مذهبی فراهم کرده و ماه ربیعالاول، اوج این فعالیتهاست. در این ماه، تقریباً هر مسجد و بسیاری از خانهها میتوانند میزبان مراسم مولودیخوانی باشند؛ مراسمی که در آن شعر، دعا، ذکر، صلوات و دفنوازی در کنار هم قرار میگیرند.
دف در کردستان فقط یک ساز نیست؛ در بسیاری از آیینهای عرفانی و مذهبی، بخشی از زبان بیان ارادت است. همین پیوند عمیق موجب شده کردستان به عنوان یکی از مهمترین خاستگاههای دفنوازی شناخته شود و سنندج نیز در این عرصه عنوان «پایتخت دف جهان» را به خود اختصاص دهد. در ماه مولود، این ساز کوبهای بیش از همیشه شنیده میشود؛ گویی شهر با ضربهای منظم دف، ضربان جشن میلاد را به گوش همه میرساند.
نامهایی که هنوز در صدای دف زندهاند
ماه مولود در سنندج فقط یادآور جشنهای امروز نیست؛ پشت این آیین، نسلهایی از مولودیخوانان قرار دارند که سالها با صدای خود، این سنت را زنده نگه داشتهاند.
وقتی پای صحبت قدیمیهای شهر مینشینیم، نامهایی همچون مرحوم سیدمحمد شمس قریشی، مرحوم میرزا محمدسعید خالصرو، مرحوم خلیفه صمد عندلیبی، مرحوم خلیفه علیاکبر شمسالدینی و خاندان خلیفه میرزا آغه غوثی شنیده میشود. نام آنان با تکیهها و خانقاههای قدیمی شهر گره خورده است؛ از تکیهها و خانقاههای نقشبندی و قادری گرفته تا تکیه شیخ هادی، تکیه حاج سید وفا سلامی، تکیه شیخ عبدالکریم، تکیه حاج خلیفه فتاح، تکیه حاج سید عبدالله دیانت و خانقاه حاج شیخ محمدباقر قطارچیان.
هر کدام از این نامها بخشی از حافظه فرهنگی سنندج را شکل دادهاند؛ حافظهای که امروز با صدای نسل جدید مولودیخوانان و دفنوازان ادامه پیدا کرده است.
وقتی ماه مولود، بازار را هم گرم میکند
جشنهای ربیعالاول فقط در مسجد و خانقاه جریان ندارد؛ بازار شهر هم حالوهوای دیگری پیدا میکند.
احمد، یکی از شیرینیفروشان سنندج، از رونق این روزهای بازار میگوید؛ از کارگاههایی که در ماه مولود فعالتر میشوند و شیرینیهایی که پای ثابت سفرههای جشن هستند.
در میان همه شیرینیها، «نقل بیدمشک» جایگاه ویژهای دارد و در بسیاری از مراسم مولودی دیده میشود. این رونق، بخش دیگری از زندگی اجتماعی ماه مولود است؛ ماهی که در آن نذری، شیرینی، میوه و پذیرایی از مهمانان، بخشی از رسم جشن گرفتن محسوب میشود. در واقع، ماه مولود در کردستان فقط یک مناسبت مذهبی نیست؛ شبکهای از آیین، موسیقی، خوراک، خاطره، بازار و روابط اجتماعی را با خود به همراه میآورد.
شهری که با دف، وحدت را روایت میکند
ربیعالاول که میرسد، کردستان رنگ دیگری به خود میگیرد. چراغها روشنتر میشوند، سفرهها گستردهتر، مسجدها شلوغتر و صدای دف رساتر میشود. اما شاید مهمتر از همه اینها، تصویری باشد که در پس این جشنها شکل میگیرد؛ تصویری از مردمی که میلاد پیامبر (ص) را بهانهای برای کنار هم بودن کردهاند.
در کردستان، ماه مولود را میتوان در صدای پیرمردی که خاطرات مولودیهای قدیم را تعریف میکند، در دستان دفنوازی که ریتم عشق را مینوازد، در قابلمه بزرگ قلیهای که برای مردم بار گذاشته شده و در شیرینیای که با دستهای یک کاسب محلی به خانهای میرود، دید.
اینجا شاید بهترین تعریف از ماه مولود همین باشد: جشنی که از مسجد آغاز میشود، در خانهها ادامه پیدا میکند، در کوچهها طنین میاندازد و سرانجام به وحدت میرسد؛ و وقتی آخرین ضربه دف در سکوت شب گم میشود، چیزی همچنان در شهر باقی میماند؛ صدای مردمی که قرنهاست عشق به پیامبر (ص) را نه فقط روایت، که زندگی میکنند.
منبع: فارس
