اردبیل، سرزمین چشمههای آبگرم، دامنههای سبلان، روستاهای دارای بافت ارزشمند، آیینهای کهن و بناهای تاریخی، در سالهای اخیر گامهای تازهای برای توسعه گردشگری برمیدارد. این استان که در کنار جاذبههای طبیعی، از میراث فرهنگی و تاریخی کمنظیری بهره میبرد، تلاش میکند حضور خود را در بازار گردشگری خارجی پررنگتر کند و در عین حال، مسیر سرمایهگذاری در طرحهای گردشگری را هموار سازد.
قرار گرفتن مجموعه جهانی شیخ صفیالدین اردبیلی و کاروانسرای سنگی صائین در فهرست یونسکو، به همراه بیش از ۹۰۰اثر غیرمنقول ثبتشده در فهرست آثار ملی، تصویری از گستره تاریخی و فرهنگی اردبیل ارائه میدهد. این ظرفیتها در کنار اقلیم متنوع استان، بهویژه در فصلهای گرم سال، اردبیل را به یکی از مقاصد اصلی سفر برای گردشگران داخلی و خارجی تبدیل میکنند.
مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان اردبیل، از کسب رتبه برتر این ادارهکل در ارزیابی توسعه گردشگری خارجی در کشور برای دومین سال متوالی خبر میدهد و میگوید: «این موفقیت بر اساس اعلام اداره کل ارزیابی و توسعه گردشگری خارجی وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی و در حوزه بازاریابی و توسعه گردشگری خارجی در سال گذشته به دست میآید.»
جلیل جباری با اشاره به سابقه موفق استان در این حوزه بیان میکند: «استان اردبیل در سال ۱۴۰۳ نیز در زمینه بازاریابی و توسعه گردشگری خارجی رتبه اول را به دست میآورد و تداوم این روند، استمرار فعالیت ادارهکل در معرفی ظرفیتهای گردشگری استان در خارج از مرزها را نشان میدهد.»
جشنوارهها، ویترین فرهنگ و هویت
گردشگری اردبیل در سالهای گذشته در سطح کشور تا حد قابل توجهی معرفی میشود و نتیجه آن را میتوان در جذب مسافر از نقاط مختلف ایران مشاهده کرد. اما توسعه گردشگری خارجی، همچنان یک ضرورت راهبردی برای استان به شمار میآید. جباری در اینباره میگوید: «نیاز داریم همچنان در حوزه توسعه گردشگری خارجی تلاش کنیم تا با بهبود شرایط کشور و منطقه، شاهد جذب گردشگران خارجی بیشتری باشیم.»
وی تأکید میکند که برگزاری رویدادها و جشنوارههای ملی و بینالمللی، یکی از مسیرهای معرفی چهره فرهنگی و بومی اردبیل است. جشنواره کوچ عشایر، انگور، انار، هیوا یا به، چومچه خاتون، سیب، آش و غذاهای محلی و چیلهگئجهسی یا شب چله، در سالهای گذشته برگزار میشوند و ظرفیتهای فرهنگی، آیینی و خوراکی استان را به مخاطبان معرفی میکنند.
مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان اردبیل میگوید: «با برگزاری این رویدادها و جشنوارههای ملی و بینالمللی، گردشگری استان بیش از سالهای گذشته مورد توجه مردم و مسافران قرار میگیرد.»
این جشنوارهها تنها رویدادهایی مناسبتی نیستند، بلکه فرصتی برای پیوند دادن صنایعدستی، غذاهای محلی، فرهنگ عشایری، تولیدات بومی و جاذبههای طبیعی با اقتصاد گردشگری محسوب میشوند.
مدیرکل بازاریابی و توسعه گردشگری خارجی وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی نیز با اعلام نتایج ارزیابی عملکرد استانها در سال ۱۴۰۴ معتقد است: «استان اردبیل با تداوم عملکرد برتر خود، برای دومین سال پیاپی رتبه نخست کشور را در میان اداراتکل استانی به دست میآورد و قزوین و آذربایجان شرقی به ترتیب در جایگاههای دوم و سوم قرار میگیرند.»
مسلم شجاعی ادامه میدهد: «نتایج ارزیابی عملکرد حوزه بازاریابی و توسعه گردشگری خارجی در سال ۱۴۰۴، استمرار رویکردهای هدفمند استانهای فعال در عرصه بینالمللی و میزان انطباق اقدامات آنان با سیاستها و دستورالعملهای ابلاغی معاونت گردشگری را نشان میدهد.»
به گفته این مسئول، کسب رتبه اول از سوی استان اردبیل و تداوم آن، ظرفیتسازی، برنامهریزی و پیگیری مستمر این استان در حوزه بازاریابی و توسعه گردشگری خارجی را نشان میدهد.
روستاها مسیر توسعه را هموار میکنند
در کنار بازاریابی خارجی و معرفی رویدادهای فرهنگی، توجه به روستاهای دارای بافت ارزشمند نیز در برنامه توسعه گردشگری اردبیل قرار میگیرد. روستاهای استان، با معماری بومی، چشماندازهای طبیعی، شیوههای زندگی محلی و ظرفیتهای فرهنگی، میتوانند مقصدی تازه برای گردشگران باشند؛ مشروط بر آنکه زیرساخت و کاربریهای متناسب با گردشگری در آنها تعریف شود.
چندی قبل، مدیرکل میراثفرهنگی استان در دیدار با مدیرکل بنیاد مسکن استان اردبیل گفته که روستاهای استان اردبیل در مناطق مختلف دارای ظرفیت ویژهای در حوزه گردشگری و بافت روستایی هستند و این موضوع به توجه ویژه و طراحی بافت روستایی نیاز دارد.
وی ادامه داد: «برای تهیه مشترک طرحهای ویژه بافتهای روستایی دارای ارزش، با هدف توسعه گردشگری در این مناطق، آماده همکاری با اداره کل بنیاد مسکن هستیم.»
جباری تصریح کرد: «لازم است در قالب این طرحها و بهوسیله بنیاد مسکن، فضاهایی با کاربری گردشگری در روستاهای مستعد تعریف شود تا از ظرفیت این روستاها در توسعه صنعت گردشگری استان بهرهمند شویم.»
همزمان، مسیر رفع موانع سرمایهگذاری نیز در اردبیل دنبال میشود. براساس اعلام مرکز سرمایهگذاری و امور اقتصادی وزارت میراثفرهنگی، ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی اردبیل از ابتدای سال ۱۴۰۴ تاکنون در جمع سه استان برتر کشور در رفع موانع پروژههای گردشگری قرار میگیرد.
به گفته مسئولان، در این مدت، با استفاده از ظرفیت ستاد تسهیل و رفع موانع تولید، موانع ۳۰۰پروژه گردشگری در سطح کشور رفع میشود که اردبیل با رفع موانع ۳۰پروژه گردشگری، رتبه سوم را به دست میآورد.
اکنون بیش از ۹۰ پروژه سرمایهگذاری در حوزه گردشگری استان در حال اجراست و هلدینگهای بزرگ کشور نیز در قالب تفاهمنامههای سرمایهگذاری، پروژههای پیشران را در استان تعریف میکنند.
مدیرکل میراثفرهنگی اردبیل، آغاز قریبالوقوع اجرای طرح «دهکده سلامت» در شهرستان نیر را نمونهای از این پروژهها معرفی میکند که میتواند ظرفیتهای درمانی، اقامتی و گردشگری اردبیل را در کنار یکدیگر فعال کند.
هر روستا یک مقصد مستقل گردشگری
با وجود برنامهریزیهای انجامشده برای معرفی جاذبهها، برگزاری رویدادها، جذب سرمایهگذار و توسعه بازارهای گردشگری، تکمیل زیرساختها باید به عنوان رکن اصلی توسعه پایدار گردشگری اردبیل مورد توجه قرار گیرد. ظرفیت گردشگرپذیری این استان تنها به شهر اردبیل، مجموعه شیخ صفیالدین، سرعین یا دامنههای سبلان محدود نمیشود؛ تقریباً هر شهرستان، بخش و روستای استان با برخورداری از طبیعت بکر، شیوه زندگی محلی، معماری روستایی، آیینها، خوراکهای سنتی، صنایعدستی و چشماندازهای کمنظیر، میتواند به یک مقصد مستقل گردشگری تبدیل شود.
از روستاهای کوهستانی و ییلاقی تا مناطق مرزی، دشتهای سرسبز، نواحی عشایری و روستاهای دارای بافت تاریخی، هر نقطه از اردبیل ظرفیتی ویژه برای جذب گردشگر دارد. اما تبدیل این ظرفیتها به فرصت اقتصادی، نیازمند فراهم شدن امکاناتی متناسب با حجم و نوع سفر است. راه دسترسی ایمن، تابلوهای راهنما، اقامتگاههای بومگردی، سرویسهای بهداشتی، پارکینگ، روشنایی، پوشش ارتباطی، امکانات امدادی، مراکز اطلاعرسانی و بازارچههای عرضه محصولات محلی، از جمله نیازهایی است که باید همزمان با معرفی مناطق دنبال شود.
گردشگر زمانی سفر خود را تکرار میکند که در کنار دیدن جاذبههای طبیعی و فرهنگی، خدمات مناسب، امنیت، دسترسی آسان و تجربهای مطلوب دریافت کند. در این میان، توجه به آموزش جوامع محلی و توانمندسازی روستاییان نیز اهمیت دارد زیرا مردم هر منطقه، اصلیترین میزبانان گردشگران و مهمترین حافظان میراث طبیعی و فرهنگی آن هستند.
توسعه گردشگری روستایی میتواند زمینه اشتغال پایدار جوانان، رونق صنایعدستی، فروش محصولات کشاورزی و دامی، معرفی غذاهای بومی و حفظ آیینهای محلی را فراهم کند. ضروری است طرحهای توسعه گردشگری در اردبیل، با نگاه متوازن به همه مناطق استان طراحی شوند تا منافع گردشگری تنها در چند نقطه متمرکز نماند. اردبیل با چنین رویکردی میتواند شبکهای از مقصدهای متنوع، چهارفصل و گردشگرپذیر ایجاد کند؛ شبکهای که هر روستا در آن، روایتگر بخشی از هویت، طبیعت و فرهنگ غنی این استان باشد.
