جنگ، اقتصاد و تغییر عقلانیت ایرانیان

هومن قاپچی، استاد مدیریت رسانه دانشگاه تهران:  پرسش‌هایی که قرار بود برای ماه‌ها و سال‌های بعد درباره آنها تصمیم بگیریم، به پرسش‌های همین امروز تبدیل می‌شوند: اگر دوباره حمله شود چه؟ پولم را کجا نگه دارم؟ کارم چه می‌شود؟ بچه‌ها چه می‌شوند؟ بمانم یا بروم؟ برای آینده برنامه‌ریزی کنم یا فعلاً فقط امروز را پشت سر بگذارم؟ جنگ، از این منظر، فقط به زیرساخت و اقتصاد شوک وارد نمی‌کند؛ به قابلیت پیش‌بینی آینده نیز آسیب می‌زند.

 

ما هنوز در «پساجنگ» نیستیم

جنگ را معمولاً با یک خط زمانی ساده تصور می‌کنیم: آغاز، ادامه و پایان. اما تجربه اجتماعی جنگ الزاماً چنین نیست. حتی اگر درگیری متوقف شود، ممکن است عدم‌قطعیت همچنان ادامه داشته باشد؛ بازار به اخبار واکنش نشان دهد، خانواده‌ها درباره امنیت و مهاجرت تصمیم بگیرند و مردم ندانند بحران پایان یافته یا فقط موقتاً متوقف شده است. مغز انسان فقط به خود یک رویداد واکنش نشان نمی‌دهد؛ به احتمال تکرار آن نیز واکنش نشان می‌دهد. بنابراین فاصله میان پایان یک درگیری و پایان آثار شناختی آن می‌تواند بسیار بیشتر باشد.

جنگ، پیش از آنکه آینده را تغییر دهد، تصور ما از آینده را تغییر می‌دهد

انسان موجودی آینده‌نگر است. درس می‌خوانیم، پس‌انداز می‌کنیم، خانه می‌خریم، کسب‌وکار راه می‌اندازیم و فرزندانمان را آموزش می‌دهیم، چون آینده‌ای را در ذهن خود تصور کرده‌ایم. اما وقتی آینده نامطمئن شود، این سازوکار تغییر می‌کند. به جای اینکه بپرسیم «پنج سال دیگر چه می‌خواهم؟»، ممکن است بپرسیم «ماه آینده چه اتفاقی می‌افتد؟» در این شرایط، رفتارهایی که در نگاه اول هیجانی به نظر می‌رسند، لزوماً غیرعقلانی نیستند. فرد ممکن است نقدینگی بیشتری نگه دارد، خرید بزرگ را عقب بیندازد، طلا یا ارز بخرد، شغل قابل‌انتقال‌تری انتخاب کند یا کسب‌وکارش را کوچک‌تر و انعطاف‌پذیرتر کند. عقلانیت در بحران شبیه عقلانیت در آرامش نیست. محیط تصمیم‌گیری تغییر می‌کند و در نتیجه، معیار عقلانی بودن تصمیم نیز تغییر می‌کند.

  …