پنج شنبه ۳ اسفند ۱۳۹۶ / Thursday, 22 February, 2018

نگاهی به «نقش خیال» اثر مشترک همایون شجریان و قمصری


نگاهی به «نقش خیال» اثر مشترک همایون شجریان و قمصری
سیدابوالحسن مختاباد: تازه ترین اثر همایون شجریان با آثاری كه وی پیش از این در حیطه موسیقی سنتی كاركرد، تفاوت دارد. این تفاوتها چه در جنس موسیقی و آوازی كه وی ارائه كرده (كه در متن نقد زیر به تفصیل به آن اشاره شده است)، و چه در نحوه تغییر رویكردش به كاركردن با آهنگسازان جوانتر، تفاوتهای اساسی با آثار پیشین دارد. به تعبیر دقیق تر؛ همایون شجریان این بار ترجیح داده است به سراغ افرادی برود كه در زمینه موسیقی نام و نشانی ندارند، اما جوهر و گوهر كار را دارند. آهنگساز «نقش خیال» نشان داد، شناخت مطلوبی از اركستراسیون سازهای ایرانی دارد و نیز با موسیقی كشورهای دیگر، از جمله ارمنستان هم آشناست.(شاید بخشی از این آشنایی را كه در چند تصنیف و قطعه برجای نهاده است، به حضور چندی قبل گاسپاریان، دودوك نواز نامی ارمنستان بازگردد.) از همه مهمتر، جسارت تجربه و خطرپذیری در گام نهادن در وادی های تازه است .همراهی همایون شجریان با این آهنگساز جوان كه جایزه نخست جشنواره جوان دو سال قبل را نیز در كارنامه اش دارد و وام دادن شهرت و اعتبار هنری خود و نامش می تواند حسن آغازی باشد برای تداوم همكاریهای این گونه. چنانكه در دو هفته گذشته نیز شاهد بودیم، چهره های صاحب نامی چون بهمن رجبی، كیوان ساكت و سالار عقیلی و... با گروه نسبتا جوان اركستر ملل همكاری و همراهی كردند. و یا پیشتر كه همكاری بیژن كامكار با احسان ذبیحی فر، نتیجه ای نیكو داشت. به نظر می رسد، این گام اگرچه مبارك است ولی در صورتی تكمیل می شود كه همایون شجریان مبادرت به تشكیل گروه و در نهایت اجرای زنده با افراد جوانتر همین گروه كند كه توانایی های خود را در جشنواره دو سال قبل جوان ثابت كرده بودند.نوشته پیش رو، نقدی است با رویكرد تشكیكی. در این رویكرد، منتقد اثر هنری را از جنبه یا جنبه های گوناگون تحلیل و تشریح كرده، اما حكم به نیك و بد نمی دهد. [آیت اللهی: ۱۳۸۴: ۱۱۱] این شیوه نقد، از حیث عدم حكم بر نیك و بد، بی شباهت به نقد تأویلی رولان بارت نیست. گو اینكه نقد تأویلی آزادانه تر و كلی تر از نقد تشكیكی است. چرا كه در نقد تشكیكی نیز منتقد با منطقی گزینشی، شواهدی را ارائه می دهد.«نقش خیال» اثری در حوزه موسیقی دستگاهی نیست. عناصر موسیقایی _ فراموسیقایی این اثر بیش از آنكه ارائه ای مجدد از موسیقی دستگاهی باشند، برگرفته و مقتبس از این گونه موسیقایی می باشند؛ گو اینكه ساز و آواز طرف اول، تقریبا شكل كلاسیك ژانر «آواز» موسیقی دستگاهی می باشد. اما آنچه از روح حاكم بر اثر و یا شواهد محسوس كار برمی آید، حاكی از این است كه مؤلف اساسا قصد تولید اثری در حوزه موسیقی دستگاهی _ به شكل كلاسیك را- نداشته است. سازبندی، چگونگی هماهنگی سازها، كیفیت بافتهای صدایی و یا حتی حركات ملودیك غالب بر كار، تفاوت زیادی با پدیده های مشابه در موسیقی دستگاهی دارند. این نیز شایان ذكر است كه عدم وقوع اثری در حوزه موسیقی كلاسیك دستگاهی، دلیلی برای ارزش گذاری منفی آن اثر، تلقی نمی شود. از دیدگاهی پوزیتیو، نوازندگی تار و خوانندگی اثر، نشان از ویرتئوزیته و تسلط كامل عاملان آن دارد.
در نوازندگی تار، اشاره به اصوات فونكسیونل مدها، تكنیك نوازندگی، سونوریته و انتخاب و چیدمان جملات، همه از كیفیتی قابل قبول برای ارائه یك تكنوازی موسیقی دستگاهی برخوردار می باشند. در حوزه خوانندگی نیز، شیوه ادای شعری تلفیق شعر و موسیقی و ارائه تحریرها، اشاره به اصوات مهم مدها، مطابق اصول و چارچوبهای مفروض در آواز موسیقی دستگاهی عینیت یافته است.نكته مهم در آواز اثر، از دیدگاهی قیاسی _ تطبیقی، تنوع قابل توجه تحریرها نسبت به آثار قبلی خواننده است. خواننده، به خصوص در دو اثر شوق دوست و نسیم وصل، گستره بسیار محدودی از تحریرها را به كار بسته بود.[سرایی: ۱۳۸۰: ،۱۷ سرایی: ۱۳۸۴: ۷] اما حال در این اثر، با به كارگرفتن تحریرهایی متنوع، خواننده از شیوه اجرایی اسكولاستیك محض آثار پیشین خود جدا و جوهره بیانش بیشتر نمایان شده است. بررسی پوزیتیو اركستراسیون و تنظیم این اثر، به دلیل عدم وجود هیچ اصل مدون و قابل قبول در اجتماع هنری ایران، جنبه اسپكولاتیف دارد و لذا از ذكر آن چشم می پوشیم. این اثر، از منظر هستی شناختی تطبیقی، تحت تأثیر مستقیم شیوه نوازندگی و آهنگسازی حسین علیزاده ارزیابی می شود. سونوریته تار، اجرای برخی از تكنیكهای انحصاری از شیوه مذكور، نحوه جمله پردازی و نوانس نوازنده تار، از دلایل این تأثر می باشند. شاید مهمترین تفاوت بین این دو، زمان بندی تندتر نوازندگی تار در این اثر، باشد. نحوه پردازش كنترسوژه های باس و ملودی های همراهی كننده در قطعات اركسترال، هارمونی گذاری بسیاری از نقاط اثر، علاقه مفرط به استفاده از ریتمهای ادواری و مختلط نیز یادآور جهان بینی علیزاده در ساخت و پرداخت، می باشند.
نكته مهم در آواز اثر، از دیدگاهی قیاسی _ تطبیقی، تنوع قابل توجه تحریرها نسبت به آثار قبلی خواننده است. خواننده به خصوص در دو اثر شوق دوست و نسیم وصل گستره بسیار محدودی از تحریرها را به كار بسته بوداساسا در مبحث هستی شناختی فلسفه هنر، در صورتی كه بتوان دو اثر را هم سبك یا یكی را بدل یا اقتباسی از دیگری دانست، از دو كاركرد مثبت و منفی [این آثار] سخن به میان می آید: ۱_ بسیاری از مخاطبان آثار هنری به خلق اثری مشابه سبكی خاص یا آثار هنرمندی به خصوص به دلخواه، علاقه دارند. [هنفلینگ: ۱۳۷۷: ۱۳۰] برای مثال بسیاری از مخاطبان سرسخت موسیقی باروك اروپا، مشتاق اند كسی در دوره معاصر، بتواند قطعاتی به قدرت و زیبایی باخ خلق نماید. اساسا پیگیری و اصرار برخی از نوازندگان در اجرا یا ابداع در مكتب یا سبك هنری خاص نیز از این منطق پیروی كند. [رك هنفلینگ: همان]
۲ _ آثار هم سبك اصالت مكتب هنری مربوطه را تنزل می دهند [هنفلینگ: همان ۱۴۷]چرا كه برای مثال بسیار محتمل است كه آهنگساز معاصر سبك باروك، نتواند اثری كاملا با معنای آثار باخ خلق كند و با این خلق متأخر، بدعتهای هر چند جزئی بوجود آید و در نتیجه اصالت ناب مكتب باروك، مغشوش شود. این دو كاركرد، تقریبا در مورد مقایسه اثر حاضر و مكتب آهنگسازی _ نوازندگی حسین علیزاده نیز قابل تسری است. از دیدگاه هستی شناسی تطبیقی، با توجه به وجوه شباهت نوازندگی و ساخت و پرداخت قطعات این اثر با مكتب نوازندگی و نواسازی علیزاده، می توان نقش خیال را اثری در مكتب علیزاده تلقی نمود و خرسند بود از اینكه هنرمندانی جوان، با درك صحیح مكتب علیزاده و اقتباس تام از آن مكتب، دست به ابداع زده اند. اما از همین رهیافت می توان با دید مواجهه اثری كاملا نو در فرم و محتوا به سراغ اثر رفت و لذا آن را تبدیل، تكثیر و یا اثری مقتبس از یك مكتب قدیمی ارزیابی نمود. این اثر، جدای این دو نگرش، از نظر فلسفه اصالت وجود (اگزیستانسیالیسم) می تواند مثبت ارزیابی شود (چرا كه در این نگرش، هر اثر هنری هستی ویژه از نظر فرم، محتوا و تأثیر استیتك دارد) از نظر مذهب تجربه گرایی نیز این اثر، درخور تقدیر و دارای ارزش ویژه است (چرا كه از این منظر زیبایی ذهنی است و ذهن به تجربه، آثار را طبقه بندی كرده و هم سبك تلقی می كند وگرنه درك زیبایی، امری ذهنی و زیبایی از هر اثری قابل انتظار است) ذكر این نكته نیز لازم است كه ارزیابی ما در شرایط حاضر، در خارج از حوزه موسیقی دستگاهی به شكل كاملا كلاسیك، تجربی خواهد بود. چرا كه بدون گونه شناسی دقیق و سپس استخراج قواعد كلی هرگونه موسیقایی، نمی توان ارزیابی بی چون و چرا در رابطه با آثار سمفونیك ایرانی، موسیقی های تلفیقی و موسیقی های مدرن ایرانی صورت داد. در حوزه موسیقی دستگاهی به شكل كلاسیك، با وجود مغشوشات فراوان در زمینه های سازبندی، تنظیم بافتهای صدایی و حتی مبانی خلق و آفرینش، چهارچوبی نسبتا روشن بر پایه رپرتوار ردیف و مفاهیم مد و دستگاه قابل تشخیص است و چون این اثر در حیطه موسیقی دستگاهی به شكل كلاسیك واقع نمی شود، ارزیابی این اثر را تا زمان شكل گیری قواعد مذكور به خود مخاطبان وامی نهیم.
- منابع در آرشیو روزنامه موجود است.
پویا سرایی


منبع : روزنامه همشهری

مطالب مرتبط

رابطه موسیقی با دین و درمان در عهد باستان


رابطه موسیقی با دین و درمان در عهد باستان
اما به‌تدریج، بر اثر میل به تقلید، انسان اولیه شروع به تقلید نغمه‌ها و صداهایی نمود كه در طبیعت وجود داشت و به گوش او می‌رسید. لذا با گذشت زمان و با تلاش صنعتگران از برخی از آثار طبیعت استفاده نموده و آلات گوناگون موسیقی را به‌وجود آورد.او در ابتدا از موسیقی جهت زنده ماندن، دوام آوردن و پیروزی در شكار استفاده می‌كرد ولی تكامل تدریجی سازها و كشف كشاورزی و زراعت و نیاز به عوامل طبیعی چون باد، باران، خورشید و ... موجب گشت تا برای دستیابی به محصولات بیشتر، به جلب این نیروها بپردازد. لذا برای هر یك از این نیروها خدایانی را خلق نمود و برای خشنود ساختن این خدایان، آنها را با موسیقی و آواز، ستایش می‌نمود. این مسئله می‌تواند نقطهٔ اولیهٔ پیدایش موسیقی مذهبی قلمداد گردد. اما آنچه كه به شرح آن می‌پردازیم تأثیر این هنر زیبا بر سلامت روح و روان و جسم آدمی است.
در دورانی كه به ذكر آن پرداختیم و به عصر نو‌سنگی مشهور است، به‌منظور خشنود ساختن خدایان و دفع ارواح خبیثه از موسیقی استفاده می‌شده است و این در حالی بود كه سیر تكامل سازها همچنان در حال پیشرفت بود، به‌نحوی كه با تكامل تیر و كمان، كه ساز اولیه او محسوب می‌گشت، مایهٔ اولیه ساز چنگ نهاده شد و با تكامل شاخ حیوانات انواع مختلف سازهای بادی پدیدار شد.
انسان اولیه موسیقی را تنها راه درمان بیماریها می‌دانست و از همان ابتدا به قدرت شفابخش موسیقی اعتقاد داشت. زیرا جادو خصیصهٔ اصلی درمان پزشكی ابتدایی او محسوب می‌گشت كه به آن «شامان۱» می‌گفتند («شامان» به معنای طبیب جادوگر است كه رهبر موسیقی و طبیب روحانی قبیله بود.)
«شامانها» از موسیقی به منظور خروج امراض از جسم بیماران استفاده می‌كردند و از سازهایی چون طبلها ـ زنگها و حتی رقص در مراسم شفابخشی جادوگران استفاده می‌نمودند. آنان با علائم مخصوص طبلها، با خدایان تماس برقرار می‌كردند و با رقص و خواندن سرود به خودآگاهی جادویی می‌رسیدند و موجب شفابخشی بیماران می‌شدند.
ولی در اواخر دوران نوسنگی طبقات و تمدن بشری در شرق پدیدار گشت كه در طی هزار سال شكل گرفت و از دلایل پیدایش آن در شرق می‌توان به شرایط طبیعی و گستردگی و وجود دره‌های پر آب در آن، اشاره نمود كه موجب اجتماعی شدن انسان اولیه گردید.
این تمدن در كنار چهار درهٔ حاصلخیز شكل گرفت كه عبارت بودند از: ۱- دره نیل (در مصر) ۲- درهٔ دجله و فرات (در بین‌النهرین) ۳- دره سند و گنگ (در هندوستان) ۴- دره هوانگ هو (در چین)
اما نخستین نشانه‌های مشخص‌ِ رشد و توسعهٔ موسیقی در شرق را در بین‌النهرین و نزد اقوام و جوامع سومری، آشوری، بابلی و كلدانی می‌دانند. موسیقی در میان این اقوام بازتاب اعتقادات مذهبی آنان است كه در طی مراسمی خاص و به‌خاطر پرستش خدایان در محلی به نام «زیگوارت» اجرا می‌شد به‌طوری‌كه موسیقی و درمان با معبد و مراسم مذهبی گره خورده بود و فرهنگ و مذهب و مراسم و آداب و آئینهای آنان با موسیقی توأم شده بود. آنها از زنگوله‌ها در موسیقی‌ِ تشریفاتی‌ِ مذهبی برای تسخیر‌ِ روح‌ِ شیطانی استفاده می‌نمودند.اما در مصر باستان نیز پزشكی پیوند نزدیكی با جادو و دین داشته و درمانها غالبا‌ً جنبهٔ سحر و افسون داشت. آنان موسیقی را دارای نیرویی جادویی و شفابخش می‌دانستند و از آن در درمان‌ِ بیماریها استفاده می‌كردند. آنها با به‌ صدا درآوردن سازها، ارواح خدایان را احضار می‌نمودند و هنگام نوازندگی شروع به رقص و آواز در معابد می‌كردند. البته ورود تمدن‌ِ بین‌النهرین به این كشور موجب‌ِ ارتباط و تماس دو فرهنگ شد و چون موسیقی بین‌النهرین و نقش آن در درمان به رشد و تكامل خود رسیده بود مورد توجه مصریان قرار گرفت.و اما در مغرب‌زمین به یونان برمی‌خوریم كه پیشگام موسیقی بوده و علم موسیقی‌درمانی بسیار در آن رواج داشت.در یونان باستان «آپولون» الههٔ موسیقی و طب بوده و از نظر درمان همیشه مورد پرستش واقع می‌شده است به‌نحوی كه آنان موسیقی را برای سلامت روان مفید می‌دانستند و ورزش را در سلامت جسم لازم می‌شمردند.یونانیان عقیده داشتند كه علت بیماری به‌دلیل عدم هماهنگی و هارمونی در اعضای بدن است و عامل درمان و ایجاد هماهنگی و هارمونی را در موسیقی می‌دانستند و برای درمان بیماریها از سازهای گوناگونی استفاده می‌كردند كه هر كدام اثرات متفاوتی بر احساسات و عواطف انسانی داشت.معتقد بودند كه نغمه و وزن در موسیقی تأثیر فوق‌العاده‌ای بر روح انسان دارد و برای ادامهٔ حیات بشری ضروری است. حتی فیلسوفان و پزشكان از موسیقی استفادهٔ بسیاری برای نظم و هماهنگی و شفای بیماران كردند به نحوی كه امروزه می‌توان افلاطون و ارسطو را كه از فیلسوفان یونان بودند از پیشروان موسیقی‌درمانی به حساب آورد.اما آخرین تمدن باستانی تا قبل از قرون وسطی، تمدن روم بود. رومیها در حقیقت وارث فرهنگهای یونان، ایران، بابل و مصر هستند و در آغاز در هنرهای والای تمدن از منابع گوناگون هنری یونان وام گرفتند و برای خود ذوق هنری ایجاد كردند آنان حتی از عقاید یونانیان در زمینهٔ قدرت شفابخشی موسیقی بسیار استفاده كردند چنانكه، زمانی طاعون روم را فرا گرفت، آنها بر این باور بودند كه با موسیقی می‌توانند به مبارزه آن بپردازند.یكی از پزشكان رومی به نام «اسلپیاس۲» با اصوات هارمونیك به رفع بیمارانی می‌پرداخت كه به‌نوعی دارای ناهنجاریهای اجتماعی بودند و با آهنگهای مخصوص این افراد متمرد و سركش را رام می‌نمود و در خدمت خود می‌گرفت و به درمان آنها می‌پرداخت.در خاتمه با مواردی كه در این زمینه به شرح آن پرداختیم می‌توان چنین برداشت نمود كه موسیقی علاوه بر یك علم مستقل و هنر عالی دارای شاخه‌های فراوانی است ك یكی از مهم‌ترین این شاخه‌ها كه از ابتدای خلقت آن مورد توجه آدمی قرار داشت، علم موسیقی‌درمانی بود و این علم به ما كه طالب و جویای سلامتی هستیم می‌آ‌موزد كه چگونه یك نغمه یا آهنگ می‌‌تواند تأثیر فراوانی از لحاظ روانشناسی بر روح و روان آدمی داشته و به سلامتی جسم و روان او بینجامد.


بهاالدین شمس


وبگردی
ممنوعیت پروازهای «هواپیمایی آسمان» در اروپا
ممنوعیت پروازهای «هواپیمایی آسمان» در اروپا - پرواز تمام هواپیماهای «آسمان» در اروپا ممنوع است
استحاله! / بررسی نامه احمدی‌نژاد به رهبری
استحاله! / بررسی نامه احمدی‌نژاد به رهبری - دگرديسي‌هاي فراواني در ايران صورت گرفته‌است؛ اصولگرايان اصلاح‌طلب شده‌اند، تحول‌طلبان محافظه‌كار شده‌اند، مسئولان پاسخ ناكارآمدي‌هاي خود را از مردم مي‌خواهند و در تازه‌ترين نوع اين استحاله‌ها فردي كه بسياري مدعي هستند او برآمده از مهندسي انتخابات است با ارسال نامه به رهبرمعظم انقلاب درخواست برگزاري انتخاباتي آزاد، زودهنگام و به دور از مهندسي كرده‌است! محموداحمدي‌نژاد همان پديده خانمان براندازي كه براي…
سیف و بازی تکراری غیر مجازها !
سیف و بازی تکراری غیر مجازها ! - حرفهای تکرای بانک مرکزی در مورد صرافی ها و موسسات مالی غیر مجاز با یک جستجوی ساده در اینترنت.
مصاحبه دختری که با ریش به «آزادی» رفت با یورونیوز
مصاحبه دختری که با ریش به «آزادی» رفت با یورونیوز - فیلم - زهرا خوش نواز در گفتوگو با یورونیوز از مراحلی که برای آماده سازی ظاهرش طی کرد تا با چهره‌ای متفاوت وارد استادیوم شود گفت. او می‌گوید: «زمانی که از تونل گذر کردم و وارد ورزشگاه شدم و چشمانم به چمن ورزشگاه افتاد گریه‌ام گرفت.»
بار دیگر زیر گرفتن ماموران پلیس با ماشین سواری توسط دراویش
بار دیگر زیر گرفتن ماموران پلیس با ماشین سواری توسط دراویش - باز هم زیر گرفتن ماموران امنیتی و نیروی انتظامی توسط یک ماشین دیگر سواری توسط اراذل خیابان گلستان هفتم
حمله با اتوبوس به مأموران پلیس در پاسداران
حمله با اتوبوس به مأموران پلیس در پاسداران - کی از دراویش گنابادی با اتوبوس به مردم و مأموران پلیس در خیابان پاسداران تهران / گفته میشود تعداد شهدای ناجا در حمله آشوبگران فرقه ضاله گنابادی و حامیان نورعلی تابنده به ۴ تن رسیده است.
لحظه مواجهه وزیر راه با خانواده قربانیان سانحه هواپیمای
لحظه مواجهه وزیر راه با خانواده قربانیان سانحه هواپیمای - به دنبال سقوط هواپیمای تهران-یاسوج ویدیو لحظه مواجه خانواده های جانباختگان را با وزیر مشاهده می کنید.
حمله با چاقو به یک راننده سر پارک خودرو
حمله با چاقو به یک راننده سر پارک خودرو - تصاویری دردناک از حمله مرد موتور سوار با چاقو به یک مرد راننده در حضور همسر و فرزندش در شهرستان داراب استان فارس را در ویدئوی زیر می بینید. به نظر میرسد این اتفاق در پی جرو بحثی بر سر پارک کردن وسایل نقلیه روی داده است!
اگر «عدم رویارویی با حریفان اسرائیلی» آرمان ماست چرا پنهانی و دزدکی؟
اگر «عدم رویارویی با حریفان اسرائیلی» آرمان ماست چرا پنهانی و دزدکی؟ - آنچه مشخص است جمهوری اسلامی ایران باید تصمیم مشخص و درستی درباره سیاست عدم رویارویی با ورزشکاران رژیم صهیونیستی بگیرد. دیگر نمی‌توان با این روش تعقیب و گریزی با این مسئله برخورد کرد. دیگر نمی‌توان ورزشکاران را از مقابله با کشتی‌گیران اسرائیلی باز داشت و در برابر رسانه‌های جهانی گفت به خاطر مصدومیت در میدان حاضر نمی‌شویم و در داخل جشن بگیریم که ما عزت‌مان را حفظ کردیم و...
بدل ایرانی آنجلینا جولی رونمایی شد !
بدل ایرانی آنجلینا جولی رونمایی شد ! - شب گذشته مراسم اکران فیلم بلوک 9 خروجی 2 به کارگردانی علیرضا امینی و تهیه کنندگی محمدرضا شریفی نیا و نیز فیلم شاخ کرگدن در پردیس سینمایی ملت برگزار گردید.
اظهارات جنجالی احمدی نژاد در مقابل دادگاه
اظهارات جنجالی احمدی نژاد در مقابل دادگاه - سخنرانی پرحاشیه احمدی نژاد در مقابل دادگاه بقایی
    چند نکته مهم در آشپزی و خوردن غذا
    ▪ هنگام پخت غذا حتماً به اندازه‌ها دقت کنید تا هم کیفیت غذاها در بهترین حالت خود باشد و هم کالری غذاها کم یا زیاد نشود ▪ بخاطر داشته باشید که حجم غلات و حبوبات خام پس از پخت تقریباً …